Spis treści:
- Dna moczanowa - skąd się bierze?
- Objawy dny moczanowej. Tak najczęściej daje o sobie znać
- Leczenie dny moczanowej. Jak złagodzić ból?
- Dieta przy dnie moczanowej. Co jeść, a czego unikać?
- Dieta przy dnie moczanowej - najważniejsze zasady
Dna moczanowa - skąd się bierze?
Dna moczanowa, nazywana również podagrą lub artretyzmem, to przewlekła choroba metaboliczna, której najbardziej charakterystycznym objawem są nawracające, bardzo bolesne stany zapalne stawów. Podczas napadu pojawia się silny ból, zaczerwienienie, obrzęk, tkliwość oraz uczucie wyraźnego ocieplenia zajętego stawu.
Przyczyną choroby jest zbyt wysokie stężenie kwasu moczowego we krwi, czyli tzw. hiperurykemia. Gdy organizm nie potrafi skutecznie usunąć jego nadmiaru, kwas moczowy zaczyna krystalizować i odkładać się w stawach, ścięgnach oraz otaczających je tkankach. Powstają wtedy charakterystyczne kryształki moczanu sodu i guzki dnawe, które wywołują stan zapalny i odpowiadają za intensywny ból.
Ciekawostką jest fakt, że niegdyś dna moczanowa nazywana była "chorobą bogatych" lub "chorobą królów". Wiązało się to z faktem, że schorzenie rozpoznawane było głównie u przedstawicieli arystokracji. Dnę moczanową opisywali w swoich dziełach m.in. Soranus z Efezu i Areteusz z Kapadocji.
Nazwa "choroby bogaczy" ma swoje uzasadnienie w diecie - osoby z wyższej kasy częściej sięgają po czerwone mięso i owoce morza a one sprzyjają chorobie.
Główną przyczyną dny moczowej jest nadprodukcja kwasu moczowego, która nie jest możliwa do wydalenia. Wyróżnić można dwa rodzaje artretyzmu:
Artretyzm pierwotny - związany z odziedziczonym upośledzeniem metabolizmu, które charakteryzuje się produkcją zbyt dużej ilości kwasu moczowego.
Artretyzm wtórny - związany z chorobami przewlekłymi lub stylem życia, które wpływają na metabolizm i produkcję kwasu moczowego. Chodzi m.in. o choroby nerek, zespół Lescha-Nyhana, a także o niewłaściwą dietę i nadużywanie alkoholu.
Dodatkowo wyróżnić można pewne czynniki, które zwiększają ryzyko wystąpienia dny moczanowej. To przede wszystkim nadwaga i otyłość, nadciśnienie tętnicze, cukrzyca i choroba wieńcowa.
Zobacz również:
Objawy dny moczanowej. Tak najczęściej daje o sobie znać
Dna moczanowa może rozwijać się przez kilka lat bezobjawowo. W takim wypadku jedynym sposobem na jej wykrycie jest badanie surowicy krwi na obecność kwasu moczowego, co w przypadku braku objawów dzieje się bardzo rzadko. Wraz z rozwojem artretyzmu pojawić się mogą pierwsze objawy. To przede wszystkim ból dużego palca - zazwyczaj w nocy lub bardzo wcześnie rano. Może pojawić się także w specyficznych sytuacjach, np. po intensywnym wysiłku fizycznym, po spożyciu alkoholu czy potraw zawierających związki purynowe. Ból może przybierać różną intensywność i różny czas trwania. Może ustąpić po kilku godzinach, jednak zdarza się, że może trwać nawet przez tydzień.
Poza intensywnym bólem, w przebiegu dny moczanowej wystąpić mogą także takie objawy jak obrzęki, zaczerwienienia, napięcie skóry oraz błyszczenie skóry. Dna moczanowa ma specyficzny przebieg. Wyszczególnić można okresy międzynapadowe, ostre napady zapalenie stawów, okresy bezobjawowe oraz okresy zaawansowanej dny moczanowej.
Leczenie dny moczanowej. Jak złagodzić ból?
Diagnostykę dny moczanowej należy rozpocząć od sprawdzenia poziomu kwasu moczowego. Przydatne może być także RTG i USG stawów. Dla potwierdzenia diagnozy zwykle stosuje się także analizę płynu stawowego. Dna moczanowa charakteryzuje się obecnością kryształków moczanu sodu, które widoczne są w pobranym materiale.
Artretyzm zaliczany jest do chorób przewlekłych, których nie można wyleczyć. Możliwe jest jedynie złagodzenie jego objawów i skutków ubocznych oraz spowolnienie przebiegu choroby. Stosowana terapia opiera się więc przede wszystkim na leczeniu objawowym (np. przeciwbólowym czy przeciwzapalnym), które ma na celu poprawienie komfortu życia pacjenta. W niektórych przypadkach stosuje się także leczenie operacyjne, które polega na usunięciu guzków moczanowych i kamieni nerkowych.
Zobacz również:
Dieta przy dnie moczanowej. Co jeść, a czego unikać?
W przypadku dny moczanowej profilaktyka opiera się przede wszystkim na prawidłowym stylu życia. Warto zadbać o prawidłową wagę i odpowiednią dawkę aktywności fizycznej.
Niezwykle ważna jest także właściwa dieta - kluczowe jest wyeliminowanie z diety produktów, które zawierają puryny, co mógłby pogłębiać problem powodując i tak już wzmożone odkładanie się kryształków kwasu moczowego w stawach.
Co wolno jeść osobom chorym na dnę moczanową? Należy postawić na świeże warzywa (poza strączkowymi), sezonowe owoce oraz chude mięsa. Konieczne jest wykluczenie alkoholu, kawy, mocnych herbat i alkoholu.
Czego nie wolno jeść artretykom? Na liście zakazów są: buliony i mięsne wywary, czerwone mięso, śledzie i wędzone ryby. Z jadłospisu należy bezwzględnie wykluczyć także dania typu fast food oraz dania garmażeryjne (m.in. gotowe pierogi, naleśników czy kotlety), a także niektóre warzywa zawierające szczawiany: szpinak, brokuły, czy kalafior.
Dieta przy dnie moczanowej - najważniejsze zasady
Jedz regularnie - najlepiej 4-5 posiłków dziennie w odstępach około 3-4 godzin. Ostatni posiłek zaplanuj 2-3 godziny przed snem.
Ogranicz produkty bogate w puryny, ponieważ ich nadmiar w diecie może bezpośrednio przyczyniać się do wzrostu stężenia kwasu moczowego we krwi. Należy ograniczyć przede wszystkim:
- wywary z mięsa i kości,
- wywary rybne,
- mięso i jego przetwory,
- podroby,
- ryby i ich przetwory,
- owoce morza,
- drożdże.
W okresie napadowym dny moczanowej zalecana jest dieta wegetariańska.
Unikaj produktów zawierających duże ilości fruktozy oraz dodatku syropu glukozowo-fruktozowego i syropu kukurydzianego. Dotyczy to m.in.:
- słodkich napojów,
- napojów energetyzujących,
- słodyczy,
- słodzonych produktów mlecznych,
- dżemów.
Duża ilość fruktozy w diecie zwiększa produkcję kwasu moczowego w organizmie.
Codziennie sięgaj po mleko i naturalne produkty mleczne, najlepiej mleko o zawartości tłuszczu do 2 proc. oraz produkty takie jak jogurt naturalny, kefir czy twaróg. Mleko zawiera niewiele związków purynowych, a obecne w nim składniki (m.in. kazeina, laktoglobulina i peptydy mleczne) mogą przyczyniać się do obniżenia stężenia kwasu moczowego. Spożywanie jednej porcji mleka lub jogurtu dziennie wiąże się ze średnim obniżeniem stężenia kwasu moczowego we krwi o 0,25 mg/dl.
Co ze strączkami?
Wokół spożywania produktów bogatych w puryny przez osoby z dną moczanową narosło wiele kontrowersji. Z jednej strony produkty roślinne, w tym rośliny strączkowe, mogą zawierać stosunkowo dużo związków purynowych. Z drugiej strony wyniki badań naukowych wskazują, że puryny pochodzenia roślinnego mogą mieć inny wpływ na stężenie kwasu moczowego i ryzyko napadów dny niż puryny pochodzące z produktów zwierzęcych.
W jednym z badań prospektywnych przeprowadzonych wśród pacjentów z dną moczanową wykazano, że spożywanie związków purynowych pochodzenia roślinnego wiązało się ze znacznie mniejszym wpływem na występowanie napadów dny niż spożywanie puryn pochodzących ze źródeł zwierzęcych. Różnice te mogą wynikać m.in. z rodzaju puryn obecnych w poszczególnych produktach, ich ilości oraz biodostępności.
Oznacza to, że obecność puryn w produkcie roślinnym nie powinna być traktowana jako jednoznaczne wskazanie do jego wykluczenia z diety. Produkty roślinne zawierające puryny nie są zatem bezwzględnie przeciwwskazane u osób z dną moczanową.
W starszych zaleceniach dotyczących żywienia osób z dną moczanową rośliny strączkowe często zaliczano do produktów niewskazanych ze względu na ich stosunkowo wysoką zawartość związków purynowych. Nowsze dane naukowe wskazują jednak, że zależność ta nie jest tak jednoznaczna.
Badania dotyczące spożycia suchych nasion roślin strączkowych pokazują, że ich regularne spożywanie m.in. fasoli, grochu czy soczewicy nie wiąże się ze wzrostem stężenia kwasu moczowego we krwi. Pomimo zawartości puryn w tych produktach, ich spożycie nie wydaje się zwiększać ryzyka hiperurykemii. Warto jednak obserwować indywidualną reakcję organizmu na te produkty i zwracać uwagę na ich tolerancję.
Jedz jak najwięcej warzyw, najlepiej w formie surowej. Dostarczają one błonnika, witamin oraz składników o działaniu przeciwzapalnym. Warzywa powinny stanowić co najmniej połowę codziennego jadłospisu minimum 400 g dziennie.
Owoce spożywaj w mniejszej ilości niż warzywa, zachowując proporcję około ¾ warzyw i ¼ owoców. Owoce zawierają więcej cukrów prostych, dlatego nie powinny dominować w diecie. Wiśnie oraz niskosłodzony koncentrat z wiśni mogą wspomagać obniżanie stężenia kwasu moczowego we krwi.
Zadbaj o odpowiednią ilość witaminy C w diecie. Witamina C zwiększa wydalanie kwasu moczowego przez nerki. Jej dobrym źródłem są świeże warzywa, owoce i zioła, szczególnie:
- natka pietruszki,
- papryka,
- brukselka,
- czarne porzeczki,
- truskawki.
Wybieraj odpowiednie metody przygotowywania posiłków. Zamiast smażenia na tłuszczu lepiej stosować:
- gotowanie,
- gotowanie na parze,
- pieczenie w folii lub rękawie kuchennym.
Szczególnie korzystne jest gotowanie w wodzie, ponieważ część puryn przenika do wywaru. Z tego powodu nie zaleca się spożywania wywarów z mięsa i kości.
Pamiętaj o odpowiednim nawodnieniu. Zaleca się wypijanie co najmniej 3 litrów płynów dziennie, aby ograniczyć ryzyko nadmiernego wytrącania się kryształów kwasu moczowego. Odwodnienie może sprzyjać nasileniu problemu.
Jeśli masz nadwagę lub otyłość, staraj się stopniowo redukować masę ciała. Może to przynieść korzyści zdrowotne, w tym zmniejszyć częstotliwość napadów dny moczanowej. Redukcja masy ciała o 5-10 kg wiąże się z obniżeniem stężenia kwasu moczowego nawet o 0,6 mg/dl.
Nie wprowadzaj restrykcyjnych diet bez konsultacji ze specjalistą. Przed rozpoczęciem diety alternatywnej warto skonsultować się z dietetykiem lub lekarzem prowadzącym. Niektóre metody, takie jak posty, głodówki, diety z dużym deficytem energetycznym czy diety niskowęglowodanowe, mogą przynieść odwrotny efekt, znacząco zwiększyć stężenie kwasu moczowego we krwi i podnosić ryzyko ostrych napadów dny moczanowej.
Źródło:
Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej: Hiperurykemia i dna moczanowa: https://ncez.pzh.gov.pl/wp-content/uploads/2021/03/zalecenia_dietetycy_dna-moczanowa.pdf
https://ncez.pzh.gov.pl/choroba-a-dieta/czy-chorujac-na-dne-moczanowa-nalezy-eliminowac-rosliny-straczkowe/
