Spis treści:
- Jak otyłość wpływa na mózg?
- Kto jest szczególnie zagrożony starzeniem się mózgu?
- Otyłość i mózg a genetyka
- Rozmieszczenie tkanki tłuszczowej ma znaczenie
- Co można zrobić?
Do tej pory najczęściej mówiło się o wpływie otyłości na serce, układ krążenia, ryzyko cukrzycy czy zaburzenia metaboliczne. Coraz więcej badań pokazuje jednak, że nadmiar tkanki tłuszczowej może oddziaływać także na mózg. Naukowcy zwracają uwagę, że procesy związane z przewlekłym stanem zapalnym, zaburzeniami metabolicznymi i gorszym funkcjonowaniem naczyń mogą przyspieszać starzenie struktur nerwowych szybciej, niż wcześniej przypuszczano.
Jak otyłość wpływa na mózg?
Tkanka tłuszczowa nie jest tylko biernym "magazynem energii", ale aktywnym metabolicznie narządem, który produkuje liczne substancje wpływające na cały organizm. Należą do nich między innymi cytokiny prozapalne oraz hormony związane z regulacją apetytu i metabolizmu. Część z nich może przenikać przez barierę krew-mózg i wpływać na funkcjonowanie układu nerwowego.
Coraz więcej badań sugeruje, że otyłość może wiązać się nie tylko z gorszą pamięcią czy osłabieniem funkcji poznawczych, ale również z przyspieszonym starzeniem się mózgu. U osób z otyłością naukowcy obserwują zmiany dotyczące zarówno struktury mózgu, jak i sposobu komunikacji między jego poszczególnymi obszarami. Za taki stan mogą odpowiadać przewlekły stan zapalny, stres oksydacyjny, zaburzenia działania insuliny oraz gorsze funkcjonowanie naczyń krwionośnych, które z czasem mogą stopniowo uszkadzać tkankę nerwową.
Zobacz również:
Kto jest szczególnie zagrożony starzeniem się mózgu?
Część badań wskazuje, że różnice między osobami z prawidłową masą ciała a osobami z otyłością zaczynają być szczególnie widoczne już między 40. a 60. rokiem życia, czyli znacznie wcześniej, niż można byłoby się spodziewać.
To właśnie w tym okresie u osób z otyłością obserwowano wyraźniejsze cechy przyspieszonego starzenia mózgu: większy ubytek istoty szarej oraz zmiany w połączeniach między różnymi obszarami mózgu, przypominające te typowe dla starszego wieku. Na gorsze funkcjonowanie mózgu niż to wynikające z samej metryki szczególnie narażone wydają się osoby, u których otyłości towarzyszą przewlekły stan zapalny, insulinooporność, nadciśnienie czy inne zaburzenia metaboliczne. To właśnie te mechanizmy mogą dodatkowo nasilać uszkodzenia komórek nerwowych i pogarszać ukrwienie mózgu.
Otyłość i mózg a genetyka
Co ciekawe, publikacja opublikowana w "Nature Reviews Endocrinology" pokazuje jeszcze inną perspektywę: związek otyłości z mózgiem może zaczynać się znacznie wcześniej, niż pojawiają się jej metaboliczne konsekwencje. Coraz więcej danych sugeruje bowiem, że otyłość nie jest wyłącznie efektem nadmiaru kalorii, ale częściowo wiąże się również z genami wpływającymi na funkcjonowanie układu nerwowego.
Naukowcy zidentyfikowali setki wariantów genetycznych związanych z większym ryzykiem otyłości, a wiele z nich jest aktywnych właśnie w mózgu, szczególnie w obszarach odpowiadających za apetyt, odczuwanie nagrody, impulsywność czy kontrolę zachowań żywieniowych. To tłumaczy, dlaczego część osób może być bardziej podatna na kompulsywne jedzenie, silniejszą reakcję na wysoko przetworzoną żywność czy trudności z odczuwaniem sytości.
Szczególną rolę odgrywa tu tzw. szlak leptynowo-melanokortynowy, który pomaga mózgowi oceniać, czy organizm ma wystarczającą ilość energii. Zaburzenia w jego działaniu mogą prowadzić do nadmiernego apetytu już od dzieciństwa. Badacze podkreślają też, że genetyka nie działa w oderwaniu od środowiska: dieta, stres, sen i aktywność fizyczna mogą nasilać lub osłabiać wpływ predyspozycji zapisanych w genach.
Zobacz również:
Rozmieszczenie tkanki tłuszczowej ma znaczenie
Coraz więcej badań sugeruje, że dla mózgu znaczenie ma nie tylko sama masa ciała, ale również to, gdzie odkłada się tkanka tłuszczowa i jak wyglądają parametry metaboliczne danej osoby. Pacjenci określani jako "metabolicznie zdrowi" mimo otyłości zwykle osiągają lepsze wyniki poznawcze niż osoby z zaburzeniami metabolicznymi, jednak ich mózg nadal może starzeć się szybciej niż u osób z prawidłową masą ciała.
Szczególnie niekorzystna okazuje się tkanka tłuszczowa gromadząca się wokół narządów wewnętrznych. To ona silniej wiąże się z przewlekłym stanem zapalnym, insulinoopornością i drobnymi uszkodzeniami naczyń mózgowych. Problem w tym, że klasyczne BMI nie pokazuje tych różnic. Dwie osoby z identycznym wynikiem mogą mieć zupełnie inny skład ciała, inne rozmieszczenie tkanki tłuszczowej i inne ryzyko pogorszenia pamięci czy funkcji wykonawczych.
Co można zrobić?
Choć procesów starzenia nie da się całkowicie zatrzymać, wiele wskazuje na to, że można realnie spowolnić tempo zmian zachodzących w mózgu. Jednym z najważniejszych elementów jest ograniczenie czynników, które przewlekle go obciążają: stanu zapalnego, insulinooporności, nadciśnienia czy zaburzeń metabolicznych.
Dlatego tak duże znaczenie ma redukcja nadmiernej masy ciała, nawet jeśli nie prowadzi od razu do osiągnięcia "idealnej" wagi. Badania pokazują, że już stopniowa utrata kilogramów, połączona z regularną aktywnością fizyczną i zmianą sposobu odżywiania, może poprawiać funkcjonowanie naczyń krwionośnych, zmniejszać stan zapalny i korzystnie wpływać na pracę mózgu. Nie bez znaczenia pozostają także sen, kontrola glikemii, ciśnienia tętniczego oraz codzienna aktywność umysłowa.
Źródła:
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41221124/
https://www.nature.com/articles/s41380-024-02737-9/
