Spis treści:
- Szafran - czerwone złoto
- Przyprawa na dobry nastrój
- Szafran na odchudzanie?
- Jak stosować szafran?
Szafran - czerwone złoto
Najdroższa przyprawa świata pozyskiwana jest nie z nasion, kory czy korzenia, ale z delikatnych czerwonych znamion słupka kwiatu Crocus sativus. Każdy kwiat daje ich tylko trzy, a cały zbiór odbywa się ręcznie. Właśnie dlatego szafran stał się synonimem luksusu i prestiżu. Źródła botaniczne i historyczne wskazują, że szafranowiec wywodzi się z obszaru Azji Zachodniej i wschodniego regionu śródziemnomorskiego.
Szafran znany jest od starożytności, wykorzystywano go jako barwnik, przyprawę i lekarstwo. Do średniowiecznej Europy dotarł przez Persję i świat arabski. Bardzo szybko stał się najbardziej pożądaną importowaną przyprawą. Arabowie uprawiali go w Hiszpanii już około 961 roku. Bywał tak cenny, że w różnych epokach porównywano jego wartość do złota. Jego wysoka cena wynikała i nadal wynika z ekstremalnie pracochłonnego zbioru. Dziś ta przyprawa jest dostępna dla każdego, ale wciąż utrzymuje swoją wysoką cenę - obecnie ok. 60 zł za gram dobrej jakości produktu.
Przyprawa na dobry nastrój
Zacznijmy od tego, jak szafran może wpływać na samopoczucie. Opublikowana w tym roku metaanaliza 34. badań pokazuje, że suplementacja szafranem może wiązać się z poprawą stanu pacjentów z depresją, może również łagodzić objawy lęku i zaburzeń nastroju. Jak ekstrakty z szafranu poprawiały samopoczucie i niektóre wskaźniki dobrostanu psychicznego?
Naukowcy wciąż pracują nad dokładnym wyjaśnieniem tego mechanizmu, ale już dziś wiadomo, że istnieje związek pomiędzy zawartymi w szafranie substancjami takimi jak: krocyny, kroketyna i safranal, a procesami zachodzącymi w układzie nerwowym. Wyniki badan sugerują, że wpływają one na ochronę komórek nerwowych przed uszkodzeniem, na stan zapalny i stres oksydacyjny w mózgu, a także na sposób, w jaki neurony komunikują się za pomocą neuroprzekaźników, zwłaszcza serotoniny i dopaminy.
Stwierdzenie, że nasz nastrój zależy od jednego "hormonu szczęścia" to ogromne uproszczenie. Znaczenie ma kondycja całego układu, a wpływ na nią mają np. przewlekły stres, stany zapalne, jakość sygnalizacji między neuronami, a nawet kondycja mitochondriów i błon komórkowych. W rolę regulatora pracy układu neurologicznego dobrze wpisuje się bogaty zestaw związków bioaktywnych zawartych w szafranie. Każdy z nich działa na innych polach - krocyny i kroketyna są łączone z ochroną komórek, działaniem antyoksydacyjnym i neuroprotekcyjnym, a safranal częściej pojawia się w kontekście modulacji pobudliwości neuronów, lęku i nastroju.
Przewlekły stres oksydacyjny zaburza pracę neuronów, nasila stan zapalny i pogarsza plastyczność synaptyczną - objawem, że te skomplikowane procesy zachodzą w organizmie jest obniżenie nastroju. Badania nad substancjami zawartymi w szafranie pokazują, że mogą one zmniejszać ten "chemiczny hałas" w tkance nerwowej, co bezpośrednio wpływa na nastrój.
Szafran prawdopodobnie nie działa przez jeden mechanizm, tylko przez kilka naraz. Po pierwsze, zmniejsza stres oksydacyjny i częściowo stan zapalny. Po drugie, może chronić neurony i synapsy przed uszkodzeniem oraz wspierać plastyczność mózgu. Po trzecie, moduluje ścieżki serotoninowe i dopaminowe, czyli te układy, które najmocniej kojarzymy z nastrojem, motywacją i odczuwaniem nagrody. Właśnie ta kombinacja może tłumaczyć jego pozytywny wpływ na samopoczucie psychiczne.
Szafran na odchudzanie?
Doniesienia o tym, że szafran odchudza są mniej precyzyjne - w tym kontekście internet zdaje się obiecywać zbyt dużo. Wyniki badań sugerują, że szafran może mieć pośredni wpływ na masę ciała lub zachowania żywieniowe, ale dowody są wyraźnie słabsze niż w obszarze nastroju. Metaanaliza z 2024 roku dotycząca osób z nadwagą i cukrzycą lub stanem przedcukrzycowym wykazała pewne korzystne zmiany metaboliczne - między innymi w glikemii. Ale to nie jeszcze jest solidna podstawa do twierdzenia, że szafran jest skutecznym środkiem odchudzającym. Bardziej uczciwe jest stwierdzenie, że może wspierać niektóre parametry metaboliczne.
Fakt, że w połączeniu z pozytywnym wpływem na funkcjonowanie układu nerwowego może pośrednio wpływać na kontrolę apetytu. Szczególnie u osób, które po jedzenie sięgają pod wpływem emocji, a podjadanie jest reakcją na pogorszenie nastroju. Trzeba jednak zrozumieć, że szafran nie jest "spalaczem tłuszczu" jak próbują go przedstawiać kampanie marketingowe. Jedyny rzetelny wniosek, jaki możemy w tym miejscu wysnuć brzmi: szafran może być dodatkiem, który wpłynie na dobrostan i niektóre wskaźniki metaboliczne, ale nie może być traktowany jako środek odchudzający.
Jak stosować szafran?
W kuchni używa się go zgodnie z określonymi zasadami. Nie chodzi tu o cenę przyprawy, a efekt kulinarny, jaki chcesz osiągnąć. Zatem metoda na "oko" nie ma tu zastosowania. Najczęściej używa się kilku do kilkunastu nitek, które najpierw namacza się w niewielkiej ilości ciepłej wody, mleka albo bulionu przez kilkanaście-kilkadziesiąt minut. Tak przygotowany napar można dodać do ryżu, sosu, zupy, owsianki, deseru albo napoju. Szafran dobrze łączy się z ryżem, cytrusami, kardamonem, wanilią, miodem, mlekiem, migdałami, rybami i drobiem.
Szafranowe nitki po zaparzeniu mogą też zastąpić herbatę, po którą warto sięgać w chwili stresu i niepokoju, lub podczas niepohamowenj chęci na podjadanie.
Badania naukowe, o których wspomniałam wyżej nie opierały się na działaniu szafranu spożywanego w potrawach. Tu korzystano z ekstraktów w dawkach około 30 mg dziennie spożywanych w dwóch porcjach. Nie jest to to samo co dodanie kilku czerwonych niteczek w filiżance herbaty. Napój z szafranem może być miłym rytuałem i sposobem na regularne włączanie przyprawy do diety, ale jego działanie będzie zapewne łagodniejsze i mniej przewidywalne niż to wykazane w badaniach na ekstraktach.
Źródła:
1.Effect of saffron on depression, anxiety and mood disorder: a GRADE assessed systematic review and meta-analysis of 34 randomized controlled trials [do.i.: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41693488/]
2.Effects of saffron (Crocus sativus L.) supplementation on cardiometabolic Indices in diabetic and prediabetic overweight patients: a systematic review and meta-analysis of RCTs [do.i.: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11600967/]
3.B. Mzabri, Traditional and Modern Uses of Saffron (Crocus Sativus), [do.i.: https://www.researchgate.net/publication/336817839_Traditional_and_Modern_Uses_of_Saffron_Crocus_Sativus [dostęp:] 25.05.2023.]
