Spis treści:
- Farmaceuta czyli specjalista od leków
- Kiedy farmaceuta może wystawić receptę?
- Recepta farmaceutyczna nie w każdej sytuacji
- Szczepienie w aptece? Coraz chętniej wybierane
- Jakie szczepienia może wykonać farmaceuta?
- Kto może zostać zaszczepiony przez farmaceutę?
- W tych aptekach można się zaszczepić
- Profilaktyka zaczyna się w aptece
- Opieka farmaceutyczna będzie się rozwijać
Farmaceuta czyli specjalista od leków
Farmaceuci należą do zawodów medycznych i posiadają szeroką wiedzę dotyczącą działania leków, ich interakcji, dawkowania oraz możliwych działań niepożądanych. Daje im to kompetencje do sprawowania opieki farmaceutycznej nad pacjentem.
Opieka farmaceutyczna to znacznie więcej niż wydanie leku. Jej celem jest współpraca z pacjentem oraz - w razie potrzeby - z lekarzem, aby leczenie było skuteczne i bezpieczne.
Farmaceuta może pomóc między innymi w:
- wyjaśnieniu, jak prawidłowo przyjmować leki,
- ocenie ryzyka interakcji pomiędzy stosowanymi preparatami,
- wskazaniu działań niepożądanych wymagających konsultacji lekarskiej,
- doborze leków dostępnych bez recepty,
- edukacji dotyczącej profilaktyki zdrowotnej,
- wspieraniu pacjentów z chorobami przewlekłymi.
Dla wielu osób farmaceuta jest najbardziej dostępnym pracownikiem ochrony zdrowia. Apteki funkcjonują niemal w każdej miejscowości, często pracują także wieczorami i w weekendy.
Kiedy farmaceuta może wystawić receptę?
Jednym z największych udogodnień dla pacjentów jest możliwość uzyskania recepty farmaceutycznej. Przepisy pozwalają farmaceutom wystawiać recepty w określonych sytuacjach. Najczęściej ma to miejsce wtedy, gdy istnieje zagrożenie zdrowia pacjenta wynikające z braku dostępu do niezbędnego leku.
Przykładem może być osoba chorująca przewlekle, która przyjmuje stale leki na nadciśnienie, cukrzycę czy niedoczynność tarczycy i z różnych powodów nie zdążyła uzyskać kolejnej recepty od lekarza. Jeśli przerwanie terapii mogłoby negatywnie wpłynąć na stan zdrowia chorego, farmaceuta - po przeprowadzeniu odpowiedniego wywiadu - może wystawić receptę farmaceutyczną.
Nie oznacza to jednak, że recepta farmaceutyczna zastępuje standardową opiekę lekarską. Jest to rozwiązanie przewidziane przede wszystkim dla sytuacji wymagających zachowania ciągłości leczenia.
Farmaceuci mogą również wystawiać recepty w ramach kontynuacji określonych świadczeń zdrowotnych realizowanych podczas opieki farmaceutycznej, zgodnie z obowiązującymi przepisami i zakresem udzielanego świadczenia.
- W Polsce funkcjonuje ponad 11 tysięcy aptek, które każdego dnia odwiedza około 2 miliony pacjentów. Apteki są więc jednym z najbardziej dostępnych punktów kontaktu z systemem ochrony zdrowia. Pracuje w nich blisko 27 tysięcy farmaceutów, 11 tysięcy z nich ma uprawnienia do szczepień, a około 3,5 tysiąca - bardzo duże doświadczenie w tym zakresie - podkreśla dr. n. med. i n. o zdr. Marek Tomków, prezes Naczelnej Rady Aptekarskiej w rozmowie ze Stowarzyszeniem Dziennikarze dla Zdrowia.
Zobacz również:
Recepta farmaceutyczna nie w każdej sytuacji
Pacjenci powinni pamiętać, że farmaceuta nie może przepisać każdego leku na życzenie. Każdorazowo ocenia on zasadność wystawienia recepty, bierze pod uwagę bezpieczeństwo terapii oraz obowiązujące przepisy prawa.
Farmaceuta może również odmówić wystawienia recepty, jeśli uzna, że stan zdrowia pacjenta wymaga konsultacji lekarskiej lub dalszej diagnostyki.
To bardzo ważny element bezpieczeństwa. Zadaniem farmaceuty nie jest zastępowanie lekarza, ale zapewnienie ciągłości leczenia tam, gdzie jest to uzasadnione.
Szczepienie w aptece? Coraz chętniej wybierane
Jedną z największych zmian ostatnich lat jest możliwość wykonywania szczepień ochronnych przez farmaceutów.
- Przed pandemią recepty farmaceutyczne były wykorzystywane w ograniczonym zakresie. Po rozszerzeniu uprawnień (w 2025 r.) ich liczba wzrosła gwałtownie - do setek tysięcy rocznie. Wprowadzenie możliwości wystawiania recept na szczepionki, a także w określonych sytuacjach na inne produkty lecznicze, pokazało, że farmaceuci są gotowi przejąć większą odpowiedzialność za zdrowie pacjenta korzystającego z usług apteki - podkreśla dr Tomków.
Obecnie uprawnieni farmaceuci mogą wykonywać określone szczepienia ochronne u osób dorosłych, jeśli posiadają odpowiednie kwalifikacje oraz apteka spełnia wymagania dotyczące wykonywania takich świadczeń.
Dla pacjentów oznacza to przede wszystkim łatwiejszy dostęp do profilaktyki oraz krótszy czas oczekiwania na szczepienie.
Wprowadzenie możliwości wystawiania recept na szczepionki, a także w określonych sytuacjach na inne produkty lecznicze, pokazało, że farmaceuci są gotowi przejąć większą odpowiedzialność za zdrowie pacjenta korzystającego z usług apteki.
Jakie szczepienia może wykonać farmaceuta?
Zakres wykonywanych szczepień wynika z obowiązujących przepisów oraz programu szczepień ochronnych.
Wciąż najwięcej szczepień w aptekach wykonuje się przeciwko grypie, ale jak podkreśla prezes Naczelnej Rady Aptekarskiej, w ostatnim czasie duże znaczenie miały również szczepienia przeciw RSV, co było bezpośrednio związane z decyzją o ich refundacji. Z refundowanych peparatów mogą skorzystać osoby powyżej 65. roku życia.
Oprócz tego dostępne są szczepienia przeciw COVID-19, pneumokokom, krztuścowi, WZW czy półpaścowi. Coraz częściej realizowane są także szczepienia związane z podróżami (np. przeciw żółtej gorączce). Apteczne punkty szczepień przestają być rozwiązaniem sezonowym, a stają się elementem całorocznej profilaktyki.
Kto może zostać zaszczepiony przez farmaceutę?
Obecnie farmaceuci wykonują szczepienia przede wszystkim u osób dorosłych.
Przed podaniem szczepionki przeprowadzają wywiad zdrowotny i kwalifikację do szczepienia. Oceniają m.in.:
- aktualny stan zdrowia,
- przebyte choroby,
- wcześniejsze reakcje po szczepieniach,
- przeciwwskazania do podania preparatu,
- przyjmowane leki.
Jeżeli podczas kwalifikacji pojawią się wątpliwości dotyczące bezpieczeństwa szczepienia, farmaceuta może skierować pacjenta do lekarza.
To, co stanowi największe ograniczenie, to brak wglądu w dokumentację medyczną pacjenta.
- Nie chodzi o przejmowanie roli lekarza, lecz o możliwość technicznego potwierdzenia danych, np. chorób współistniejących, które uprawniają do refundacji. Często wymaga to dodatkowej wizyty u lekarza, co wydłuża proces i zniechęca pacjenta do korzystania ze szczepienia - wyjaśnia dr Marek Tomków.
Drugim problemem jest niedoskonałość systemów informatycznych oraz niepełność danych w dokumentacji medycznej.
Jeśli doszło do zaszczepienia w aptece, to po wykonaniu iniekcji pacjent pozostaje przez kilkanaście minut pod obserwacją, podobnie jak w innych punktach szczepień.
W tych aptekach można się zaszczepić
Aby apteka mogła wykonywać szczepienia, musi spełniać określone wymogi.
- Powinna dysponować wydzielonym pomieszczeniem zapewniającym prywatność pacjenta, odpowiednim wyposażeniem, w tym zestawem przeciwwstrząsowym, oraz dostępem do systemów informatycznych. Szczepienia mogą wykonywać wyłącznie farmaceuci po specjalistycznym szkoleniu, obejmującym także procedury pierwszej pomocy. Cały proces podlega ścisłej kontroli ze strony odpowiednich instytucji - podkreśla dr Tomków.
Profilaktyka zaczyna się w aptece
Coraz większe znaczenie ma również edukacyjna rola farmaceutów. To właśnie podczas wizyty w aptece wielu pacjentów po raz pierwszy dowiaduje się o możliwości wykonania szczepienia przeciw półpaścowi po 50. roku życia, szczepienia przeciwko RSV dla osób starszych czy szczepień zalecanych przed zagranicznym wyjazdem.
Równie ważna jest edukacja dotycząca antybiotyków, bezpiecznego stosowania leków przeciwbólowych czy właściwego przechowywania preparatów leczniczych.
Opieka farmaceutyczna będzie się rozwijać
W wielu krajach Europy farmaceuci od dawna prowadzą przeglądy lekowe, monitorują skuteczność terapii, wspierają pacjentów z chorobami przewlekłymi czy wykonują szeroki zakres szczepień. To oznacza, że potencjał farmaceutów w Polsce nie jest jeszcze w pełni wykorzystywany.
Można jednak zauważyć, że z roku na rok kładzie się coraz większy nacisk na opiekę farmaceutyczną, której celem jest poprawa skuteczności leczenia oraz zwiększenie bezpieczeństwa pacjentów.
