Spis treści:
- Choroba czy objaw
- 10 lat obserwacji
- Przyczyny dysforii u osób z ADHD
- Objawy dysforii wrażliwej - odrzucenie
- Jest trudno, ale można sobie poradzić
RSD można zdefiniować jako uczucie intensywnego bólu emocjonalnego spowodowanego rzeczywistym lub jedynie wyobrażonym odrzuceniem czy krytyką. Mogą mu towarzyszyć także nieprzyjemne doznania z ciała (ból, ucisk w klatce piersiowej, nudności, niemożność poruszenia się). Podobny termin, a mianowicie "wrażliwość na odrzucenie", jest w psychologii znany już od 30 lat, i tłumaczony jako tendencja do odczuwania lęku przed brakiem akceptacji, krytyką, odrzuceniem. Zasadnicza różnica między tymi terminami polega więc na tym, że dysforia wrażliwa na odrzucenie ma występować u osób, które mają również ADHD.
Choroba czy objaw
Warto jednak wiedzieć, że choć sami zjawisko jest już dość dobrze zbadane, RSD nie jest diagnozą, tj. nie można jej znaleźć ani w międzynarodowej klasyfikacji chorób ICD, ani w podręczniku opisującym zaburzenia psychiczne DSM-5. Obecnie nazwy tej używa się raczej jako określenia, które pomaga opisać i zrozumieć pewnie objawy, częściej występujące u osób z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi.
10 lat obserwacji
Autorem terminu "Rejection Sensitive Dysphoria" jest dr Willian Dodson, amerykański psychiatra, który przedstawił go w artykule "Emotional regulation and Rejection Sensivity", opublikowanym w październiku 2016 roku na łamach magazynu "Attention. Living well with ADHD", wydawanego przez organizację CHADD. W ciągu kolejnych lat specjaliści co prawda używali samej definicji, ale nie prowadzono badań naukowych, które mogłyby potwierdzić istnienie dysforii. Dopiero 8 lat później, w piśmie "Acta Scientific Neurology" ukazała się przełomowa praca zespołu kierowanego przez Dodsona, w której analizowano przypadki klinicznie. W styczniu b.r. ukazały się wnioski z kolejnego podobnego badania, jednak trzeba zaznaczyć, że potrzebne są nie tylko badania jakościowe, ale i ilościowe, czyli przeprowadzone na znacznie większą skalę.
Sam autor terminu przyznaje, że RSD nie dotyczy wyłącznie osób z ADHD, ale np. na pewnym etapie życia wielu nastolatków, jednak w przypadku ADHD występuje częściej, i, co ważne, nie mija z wiekiem.
Przyczyny dysforii u osób z ADHD
Przyczyn, dla których osoby z ADHD mogą być bardziej wrażliwe na krytykę, jest kilka. Po pierwsze, sama dysregulacja emocjonalna, objawiająca się np. jako trudność w hamowaniu emocji i samoregulacji, jest cechą charakterystyczną osób z ADHD, co potwierdziło już wiele badań naukowych.
Po drugie, istnieją inne badania, zgodnie z którymi w mózgach osób z ADHD przetwarzanie sygnałów społecznych zachodzi nieco inaczej, a w efekcie rzeczywiście mogą one reagować silniej na przejawy odrzucenia przez grupę.
Trzecim ważnym powodem, o którym mówi się coraz częściej w kontekście pracy z dziećmi z ADHD, jest nadmierna krytyka osób wykazujących cechy zespołu nadpobudliwości psychoruchowej. To znaczy - osoby takie mają problemy z funkcjami wykonawczymi, które skutkują częstszym zapominaniem, tworzeniem wokół siebie nieładu, trudnościami z czekaniem na swoją kolej czy wytrzymaniem nudy, szybciej się też dekoncentrują. To wszystko sprawia, że od dziecka są częściej krytykowane, niż ich neurotypowi rówieśnicy, a z czasem zaczynają gwałtowniej reagować na kolejne przejawy krytyki.
Objawy dysforii wrażliwej - odrzucenie
Ze wspomnianego już badania zespołu Dodsona, opartego na rozmowach z pacjentami, wynika, że do najczęściej zgłaszanych objawów RSD należą: reakcja emocjonalna pojawia się niemal od razu po sytuacji interpretowanej jako krytyka, nie z opóźnieniem; reakcja ta jest nieproporcjonalna, tj. nawet z pozoru błaha sytuacja może sprawić, że pojawiające się emocje będą wyjątkowo silne; często reakcji emocjonalnej towarzyszą także objawy z ciała; samo myślenie o tym, że można doznać krytyki lub odrzucenia jest tak bolesne, że osoby dotknięte dysforią wolą zrezygnować z podejmowania jakichś czynności, niż narazić się na nieprzyjemne emocje.
Tego rodzaju silne emocje często wpływają na relacje osób dotkniętych RSD, zarówno na gruncie rodzinno-przyjacielskim, jak i zawodowym. Silne reakcje emocjonalne mogą bowiem sprawić, że bliscy zaczną się odsuwać lub unikać kontaktu. Z drugiej strony również i osoba, która doświadcza tego rodzaju dysforii, może rezygnować ze spotkań, a nawet zrywać kontakty, byleby nie musieć konfrontować się ze spodziewaną krytyką. Nietrudno sobie również wyobrazić, że taki sposób funkcjonowania może upośledzać życie zawodowe, w skrajnych przypadkach prowadząc do całkowitej rezygnacji z pracy.
Jest trudno, ale można sobie poradzić
Co prawda RSD nie jest chorobą czy zaburzeniem w klasycznym rozumieniu, nie oznacza to jednak, że objawy, które jej towarzyszą, są "wymyślone", mają służyć do szantażowania otoczenia czy forsowania własnych planów. Osoby nią dotknięte odczuwają rzeczywiste cierpienie, dlatego warto skorzystać z pomocy, którą oferują choćby specjaliści z zakresu zdrowia psychicznego.
Pierwszym krokiem jest zaopiekowanie ADHD, rozumiane jako psychoedukacja ukierunkowana na zrozumienie swojej odmienności i wypracowanie sposobów, by lepiej sobie radzić w codzienności. Skuteczne jest również podjęcie terapii, szczególnie w nurcie poznawczo-behawioralnym, podczas której terapeuta może, np. pomóc odróżniać fakty od opinii czy nauczyć posługiwania się technikami relaksacyjnymi, pozwalającymi szybciej opanować "zalewające" emocje. W razie potrzeby lekarz psychiatra może również przepisać odpowiednie leki, np. ułatwiające koncentrację.
Źródła:
https://chadd.org/wp-content/uploads/2016/10/ATTN_10_16_EmotionalRegulation.pdf
https://doi.org/10.1371/journal.pone.0314669
https://www.russellbarkley.org/factsheets/ADHD_EF_and_SR.pdf
https://actascientific.com/ASNE/pdf/ASNE-07-0762.pdf
