Spis treści:
- Do czego nam potrzebna jesienna zaduma?
- Zwierciadło natury i kulturowy reset
- Filozofia "zimowania" - po co nam ten zastój?
- Zdrowie psychiczne potrzebuje też smutku
- Cisza to neurologiczny fundament zdrowia
- Śmierć jest częścią życia. Warto myśleć o przemijaniu
- Dlaczego to jest dobre dla psychiki?
Do czego nam potrzebna jesienna zaduma?
To nie przypadek, że właśnie na przełomie października i listopada - od celtyckiego Samhain, przez słowiańskie Dziady, aż po chrześcijańskie Zaduszki - ludzkość od wieków zatrzymuje się, by wspominać zmarłych i rozmyślać o przemijaniu. Choć współczesny świat uczy nas, że powinniśmy działać na pełnych obrotach przez cały rok, nasza psychika domaga się czegoś zupełnie innego. Jesienna zaduma to nie depresyjny stan, lecz głęboko zakorzeniony, biologiczny i psychologiczny mechanizm obronny, który ratuje nas przed wypaleniem.
Zwierciadło natury i kulturowy reset
Przez tysiąclecia rytm życia człowieka wyznaczała ziemia. Lato i wczesna jesień były czasem morderczej pracy przy zbiorach. Dopiero gdy spiżarnie były pełne, a pola puste, nadchodził czas na powrót do domów. Ciemność i chłód zmuszały do schowania się w czterech ścianach. Patrząc na widowiskowo "umierającą" przyrodę, ludzie naturalnie projektowali ten proces na własne życie.
Wszystkie jesienne święta zmarłych miały jeden cel: oswoić lęk przed końcem i połączyć nas z przeszłością. Ogień, który dziś stawiamy na grobach w Zaduszki, to bezpośredni potomek ognisk, które Słowianie palili na rozstajach dróg, by ogrzać dusze przodków. Z kolei maski z Halloween to echo celtyckich prób obrócenia strachu przed ciemnością w żart. Te rytuały były społecznym zaworem bezpieczeństwa - pozwalały przeżyć smutek, zanim wejdzie się w najtrudniejszy czas zimy.
Filozofia "zimowania" - po co nam ten zastój?
Współczesną trajektorię tego zjawiska genialnie opisuje Katherine May w swojej książce "Zimowanie. Moc odpoczynku i wyciszenia, kiedy wszystko idzie nie tak". Autorka przypomina, że nasze życie - tak jak natura - nie jest liniowe. Nie da się bez przerwy trwać w stanie wiecznego, produktywnego "lata".
- Zimowanie to stan psychologicznego wycofania, maksymalnego ograniczenia wydatków energii i głębokiej regeneracji. Jest nam potrzebne po to, abyśmy nie pękli pod naporem życiowych trudności. Kiedy dopada nas kryzys, zmęczenie lub żałoba, próby udawania, że wszystko jest w porządku, tylko pogłębiają kryzys. Jesień uczy nas "zrzucania liści" - rezygnacji z tego, co zbędne, i wejrzenia w głąb siebie - pisze May.
Zdrowie psychiczne potrzebuje też smutku
W świecie, który premiuje uśmiech, produktywność, wieczną młodość i "pozytywne nastawienie", łatwo uwierzyć, że trudne emocje są czymś, czego należy się jak najszybciej pozbyć. Tymczasem psychologia pokazuje coś odwrotnego - zdrowie psychiczne nie polega na nieustannym dobrym nastroju, ale na umiejętności przeżywania całego spektrum emocji. Smutek, zaduma czy chwile wyciszenia pomagają lepiej radzić sobie ze stresem, budować poczucie sensu i oswajać to, co nieuniknione.
- Smutek nie jest czymś, co można naprawić; to nie jest złamana maszyna, którą da się zreperować. To po prostu stan, w którym się znajduje, tak jak zima jest porą roku, przez którą trzeba przejść. Kiedy pozwolimy sobie na to, by naprawdę poczuć ten chłód, zamiast bez przerwy przed nim uciekać, odkrywamy, że pod powierzchnią zamarzniętej ziemi tli się życie. Przemijanie nie jest końcem wszystkiego - to po prostu proces ustępowania miejsca temu, co ma nadejść" - czytamy w "Zimowaniu"
Tymczasem my dziś smutek często traktujemy jak sygnał awarii. A to emocja, która pełni ważną funkcję - pozwala zatrzymać się, przetworzyć stratę, zmienić perspektywę i dostrzec to, co naprawdę ma dla nas znaczenie. Badanie z udziałem ponad tysiąca osób, które przez tydzień kilka razy dziennie opisywały swoje emocje, pokazało, że jedną z najbardziej pomocnych strategii regulacji emocji - zarówno pozytywnych, jak i negatywnych - jest ich akceptacja. Próba "naprawiania" każdego trudnego uczucia nie zawsze przynosi lepszy efekt.
Cisza to neurologiczny fundament zdrowia
Chwile wyciszenia nie są stratą czasu; to właśnie wtedy nasz mózg wykonuje najbardziej intensywną pracę naprawczą i porządkuje doświadczenia. Kiedy odcinamy się od zewnętrznych bodźców, aktywuje się tzw. sieć aktywności spoczynkowej mózgu. To neurobiologiczny "tryb offline", w którym umysł integruje wspomnienia, przetwarza emocje, buduje poczucie tożsamości oraz tworzy szerszy obraz życiowych wydarzeń. Bez tych momentów bezczynności mózg przypomina przepełniony dysk twardy, który zaczyna działać coraz wolniej.
Osoby, które regularnie dawkują sobie ciszę, deklarują znacznie niższy poziom stresu, lęku oraz objawów depresji. Badania pokazują, że już dwie minuty całkowitej ciszy obniżają ciśnienie krwi i tętno skuteczniej niż słuchanie tak zwanej muzyki relaksacyjnej. Cisza działa jak fizyczny hamulec dla układu współczulnego (odpowiedzialnego za reakcję "walcz lub uciekaj"), drastycznie zmniejszając produkcję kortyzolu i adrenaliny - hormonów, które w nadmiarze niszczą nasze naczynia krwionośne i osłabiają odporność. Co fascynujące, naukowcy odkryli, że cisza stymuluje neurogenezę, czyli proces powstawania nowych komórek nerwowych w hipokampie - strukturze odpowiedzialnej za pamięć i naukę.
W gabinetach neurologów i psychiatrów bardzo często pada kluczowe pytanie diagnostyczne: "Czy potrafi Pan/Pani posiedzieć przez kilkanaście minut w ciszy, tylko z własnymi myślami?". Jeśli odpowiedź brzmi "nie", a bezczynność wywołuje natychmiastowy przymus sięgnięcia po telefon lub włączenia telewizora, to jasny sygnał alarmowy. Świadczy to o tym, że układ nerwowy znajduje się w stanie chronicznego przebodźcowania i hiperaktywności, a mechanizmy regulacji emocjonalnej są na skraju wyczerpania. Umiejętność zniesienia własnej ciszy to najprostszy, a zarazem najgłębszy test kondycji naszej psychiki.

Śmierć jest częścią życia. Warto myśleć o przemijaniu
Jednym z tematów, od których najczęściej uciekamy, jest śmierć. Zdaniem Małgorzaty Węglarz, autorki książki "Wszystko, co musisz wiedzieć, zanim umrzesz", właśnie to unikanie sprawia, że temat staje się jeszcze trudniejszy.
- Nie myślimy o śmierci. Wyrzuciliśmy ją z naszego życia. Nie widzimy starzenia, nie widzimy śmierci, więc gdy się pojawia, staje się szokiem. Wyrzuciliśmy śmierć z codzienności i dlatego tak nas przeraża" - mówi Węglarz dla Interii Zdrowie w rozmowie z Agnieszką Żurek.
Psychologowie od lat badają, jak świadomość własnej śmiertelności wpływa na nasze funkcjonowanie. Nowsze badania pokazują, że sama refleksja nad przemijaniem nie musi pogarszać dobrostanu. Wręcz przeciwnie - jeśli towarzyszy jej poczucie sensu życia, autonomii i bliskich relacji, może wiązać się z mniejszym lękiem i lepszym samopoczuciem. Potwierdziła to seria siedmiu badań obejmujących ponad 3300 uczestników.
Zrozumienie tego, że jesteśmy śmiertelni jest niezwykle ważne i cenne.
- Sam lęk przed śmiercią to suma różnych lęków, dlatego warto zadać sobie pytanie, co nas samych w niej przeraża. Czy to, że tracimy kontrolę nad tym, co się z nami dzieje? Czy to, że nas już nie będzie? A może to, że czegoś nie zdążymy w życiu doświadczyć? - tłumaczy Małgorzata Węglarz.
Dlaczego to jest dobre dla psychiki?
Zgoda na jesienną nostalgię i zadumę niesie za sobą realne korzyści terapeutyczne:
- Akceptacja trudnych emocji: Pozwalając sobie na smutek czy refleksję nad przemijaniem, uczymy się, że gorsze momenty są naturalną częścią życia, a nie naszą osobistą porażką.
- Głęboka regeneracja: Natura zimą nie umiera - ona odpoczywa, by zebrać siły na nowy wzrost. Psychiczne "zimowanie" pozwala zresetować przebodźcowany układ nerwowy.
- Budowanie odporności psychicznej: Przejście przez własną "zimę" w bezpieczny, łagodny dla siebie sposób sprawia, że na wiosnę wychodzimy z kryzysów silniejsi i z zupełnie nową perspektywą.
Zamiast więc walczyć z jesienną melancholią, warto ją przyjąć. Pozwolenie sobie na zatrzymanie między Zaduszkami a Zimowaniem to najlepsze, co możemy zrobić dla swojego zdrowia psychicznego. To czas, w którym życie ulega chwilowemu zawieszeniu - po to, by za kilka miesięcy mogło odrodzić się na nowo.
Źródła:
Katherine May, Zimowanie. Moc odpoczynku i wyciszenia, kiedy wszystko idzie nie tak; Kraków: Znak Literanova, 2021
Węglarz Małgorzata, Wszystko, co powinieneś wiedzieć, zanim umrzesz. Tajemnice branży pogrzebowej, Warszawa: Wydawnictwo Muza, 2021.
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37768625/
https://zdrowie.interia.pl/mocny-temat/news-boimy-sie-tego-co-nieznane-jak-swiadomosc-smierci-moze-urato,nId,8036341














