Spis treści:
- Niedoczynność a nadczynność tarczycy: skąd się biorą?
- Niedoczynność a nadczynność tarczycy: jak się objawiają?
- Czy objawy wystarczą, aby rozpoznać chorobę tarczycy?
- Jakie badania wykonać, gdy podejrzewa się chorobę tarczycy?
- Niedoczynność i nadczynność tarczycy: czy te choroby mogą współistnieć?
Niedoczynność a nadczynność tarczycy: skąd się biorą?
Tarczyca może produkować za mało albo za dużo hormonów, a oba zaburzenia mogą zmieniać tempo pracy całego organizmu. Niedoczynność oznacza niedobór hormonów tarczycy i związane z nim spowolnienie procesów metabolicznych. Jej najczęstszą przyczyną jest choroba Hashimoto: przewlekłe schorzenie autoimmunologiczne, w którym układ odpornościowy stopniowo uszkadza komórki tarczycy. Niedoczynność może pojawić się również po usunięciu tarczycy, jej uszkodzeniu w wyniku radioterapii, przy nieprawidłowej podaży jodu czy podczas stosowania niektórych leków. Rzadziej problem nie leży w samej tarczycy, lecz w przysadce lub podwzgórzu, które sterują pracą gruczołu.
Nadczynność tarczycy działa w przeciwnym kierunku: zbyt duża ilość hormonów przyspiesza przemianę materii i zwiększa aktywność wielu układów. Najczęściej odpowiada za nią choroba Gravesa-Basedowa, w której przeciwciała pobudzają tarczycę do nadmiernej produkcji hormonów. Inną przyczyną mogą być autonomiczne guzki tarczycy, które zaczynają produkować hormony niezależnie od sygnałów regulujących pracę gruczołu. Nadczynność może również towarzyszyć niektórym zapaleniom tarczycy.
Zobacz również:
Niedoczynność a nadczynność tarczycy: jak się objawiają?
Objawy wynikają przede wszystkim z tego, w jakim kierunku zmienia się aktywność organizmu pod wpływem hormonów tarczycy. Przy ich niedoborze wiele procesów zwalnia, natomiast nadmiar hormonów sprawia, że część z nich przebiega intensywniej. Widać to między innymi w pracy serca i jelit, sposobie odczuwania temperatury, poziomie energii czy zmianach masy ciała:
- masa ciała i apetyt: przy niedoczynności może dochodzić do przyrostu masy ciała, natomiast nadczynność często powoduje jej spadek, nawet przy zwiększonym apetycie.
- odczuwanie temperatury: przy niedoczynności łatwiej o marznięcie oraz zimne dłonie i stopy. Nadczynność może powodować gorszą tolerancję ciepła i nadmierne pocenie.
- praca serca: niedobór hormonów może zwalniać czynność serca. Ich nadmiar często prowadzi do przyspieszonego tętna, kołatania serca, a niekiedy również zaburzeń rytmu.
- praca przewodu pokarmowego: niedoczynności często towarzyszą zaparcia, podczas gdy nadczynność może powodować częstsze wypróżnienia, a nawet biegunkę.
- energia i samopoczucie: niedoczynność często oznacza zmęczenie, senność, brak energii, spowolnienie myślenia i problemy z koncentracją. Przy nadczynności częstsze są rozdrażnienie, niepokój, bezsenność i uczucie wewnętrznego pobudzenia.
- mięśnie i sprawność fizyczna: oba zaburzenia mogą powodować osłabienie mięśni i gorszą tolerancję wysiłku, choć z różnych powodów.
- skóra i włosy: przy niedoczynności skóra może stać się sucha, a włosy nadmiernie wypadać. Przy nadczynności skóra częściej jest ciepła i wilgotna z powodu nasilonej potliwości.
- cykl menstruacyjny: zarówno niedoczynność, jak i nadczynność mogą prowadzić do zaburzeń miesiączkowania.
Czy objawy wystarczą, aby rozpoznać chorobę tarczycy?
Jak zwraca uwagę dr Sarah Oltmann z University of Texas Southwestern w Dallas, nadczynność tarczycy nie zawsze daje obraz, który od razu naprowadza na właściwe rozpoznanie. Lęk, bezsenność, zmęczenie, napady paniki, kołatanie serca, podwyższone ciśnienie czy biegunka mogą mieć wiele przyczyn. Podobny problem dotyczy niedoczynności - jej objawy również są mało charakterystyczne. Dlatego sama lista dolegliwości nie wystarcza, aby rozstrzygnąć, czy przyczyną jest zaburzenie pracy tarczycy.
Jakie badania wykonać, gdy podejrzewa się chorobę tarczycy?
Jeśli objawy budzą podejrzenie, że tarczyca nie pracuje prawidłowo, kolejnym krokiem jest zwykle badanie TSH, które pozwala ocenić, czy gruczoł pracuje prawidłowo. Wynik interpretuje się razem ze stężeniem FT4, a w określonych sytuacjach także FT3. Takie zestawienie pomaga nie tylko potwierdzić zaburzenie czynności tarczycy, ale również określić jego charakter.
Jeśli potrzebne jest ustalenie przyczyny, diagnostykę można rozszerzyć o badania przeciwciał przeciwtarczycowych: anty-TPO, anty-TG lub TRAb. Warto jednak pamiętać, że wyniku badań tarczycy nie interpretuje się w oderwaniu od pacjenta. Na stężenie TSH i hormonów mogą wpływać m.in. infekcja, choroby przewlekłe, intensywny wysiłek, stan odżywienia, a także przyjmowane leki i suplementy.
Niedoczynność i nadczynność tarczycy: czy te choroby mogą współistnieć?
Choć zwykle niedoczynność i nadczynność tarczycy powodują określone skutki, w rzadkich przypadkach czynność gruczołu może się zmieniać, a pacjent może przechodzić od jednego stanu do drugiego. Autorzy pracy Fluctuating Hyperthyroidism and Hypothyroidism in Graves' Disease: The Swinging Between Two Clinical Entities opisują takie zjawisko w przebiegu chorób autoimmunologicznych tarczycy. Jak wyjaśniają, u jednej osoby mogą występować jednocześnie różne rodzaje przeciwciał skierowanych przeciwko receptorowi TSH: jedne pobudzają tarczycę do produkcji hormonów, inne ją blokują.
To właśnie zmieniająca się przewaga tych przeciwciał może wpływać na to, w którą stronę przesuwa się czynność tarczycy. Gdy dominują przeciwciała powodujące stymulację, rozwija się nadczynność charakterystyczna dla choroby Gravesa-Basedowa. Jeśli z czasem większą rolę zaczynają odgrywać przeciwciała blokujące, produkcja hormonów może się zmniejszyć i pojawia się niedoczynność. Autorzy podkreślają, że takie przechodzenie między nadczynnością a niedoczynnością jest rzadkie, ale zostało opisane w badaniach i może znacznie utrudniać długoterminowe ustabilizowanie leczenia.
Warto przy tym odróżnić to zjawisko od przejściowej tyreotoksykozy w chorobie Hashimoto. W tym przypadku uwalnianie hormonów z uszkadzanych komórek tarczycy może na krótko zwiększyć ich stężenie we krwi, ale nie oznacza, że tarczyca zaczęła trwale produkować ich zbyt dużo. Po wyczerpaniu zapasów hormonów może natomiast ujawnić się niedoczynność.
Źródła:
Interna Szczeklika 2025, Medycyna Praktyczna, Kraków, 2025
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9440987/#sec3
https://www.thyroid.org/hyperthyroidism-awareness-diagnosis-options/?utm_source=chatgpt.com
https://www.mp.pl/pediatria/praktyka-kliniczna/badania-laboratoryjne/184467,diagnostyka-laboratoryjna-czynnosci-tarczycy,1
