Spis treści:
- Czym jest kortyzol?
- Jakie są przyczyny zwiększonego stężenia kortyzolu?
- Jak może objawiać się zwiększone stężenie kortyzolu?
- Czy wyrzut kortyzolu może podnieść poziom glukozy?
- Czy zwiększone stężenie kortyzolu może prowadzić do cukrzycy?
Czym jest kortyzol?
Kortyzol to hormon steroidowy wytwarzany w korze nadnerczy pod wpływem sygnałów z przysadki mózgowej. Jego stężenie zmienia się w ciągu doby - jest najwyższe rano, kiedy organizm przygotowuje się do aktywności, a najniższe około północy. Choć kojarzy się go głównie ze stresem, działa nie tylko w odpowiedzi na napięcie emocjonalne. Jego wyrzut wywołuje także stres fizyczny: intensywny wysiłek, choroba, a nawet dłuższe przerwy między posiłkami. To dlatego kortyzol zalicza się do hormonów ,,gotowości" - pomaga mobilizować energię wtedy, gdy organizm uznaje, że może jej zabraknąć.
W codziennych warunkach, kortyzol:
- ma działanie przeciwzapalne,
- zwiększa intensywność rozpadu białek i uwalniania kwasów tłuszczowych z tkanki tłuszczowej,
- nasila wydzielanie kwasu żołądkowego,
- podwyższa ciśnienie tętnicze,
- wpływa na pracę nerek, zwiększając filtrację i regulując gospodarkę wodno-elektrolitową.
Jakie są przyczyny zwiększonego stężenia kortyzolu?
Podwyższony cholesterol nie bierze się znikąd, to zwykle efekt różnych procesów, które z czasem zaczynają wymykać się spod kontroli. Owszem, dieta i styl życia mają znaczenie, ale równie często problem ma swoje źródło głębiej, w zaburzeniach metabolicznych lub hormonalnych.
Do najczęstszych przyczyn zwiększonego stężenia kortyzolu należą: długotrwałe przyjmowanie sterydów, przewlekły stres, gruczolak przysadki wydzielający ACTH, rzadziej guz nadnerczy lub choroby nowotworowe (np. rak płuca czy tarczycy), czy spożywanie alkoholu i produktów o wysokim indeksie glikemicznym.
Jak może objawiać się zwiększone stężenie kortyzolu?
Nadmierne wydzielanie kortyzolu, czyli hiperkortyzolemia, wpływa na organizm na wielu poziomach i z czasem zaczyna zaburzać funkcjonowanie niemal każdego układu. Początkowo pacjenci skarżą się zwykle na: rozdrażnienie, obniżony nastrój, problemy ze snem, podwyższone ciśnienie, wzmożone pragnienie i częstsze oddawanie moczu (związane z podniesieniem glukozy we krwi), a także większą podatność na infekcje. Z czasem dołączają zmiany bardziej charakterystyczne: przyrost masy ciała z przewagą tkanki tłuszczowej na brzuchu (przy zachowanych szczupłych kończynach), zaokrąglenie rysów twarzy, osłabienie mięśni nóg, a także czerwone, szerokie rozstępy oraz ścieńczenie skóry i zwiększona łatwość jej pękania. Taki obraz kliniczny powinien zawsze budzić podejrzenie zespołu Cushinga i skłaniać do oznaczenia poziomu kortyzolu oraz pilnej konsultacji lekarskiej.
Niezależnie od źródła problemu, przewlekła hiperkortyzolemia poważnie obciąża organizm - sprzyja rozwojowi otyłości trzewnej, cukrzycy typu 2, nadciśnienia, osteoporozy, zaburzeń hormonalnych, a nawet problemów z gojeniem się ran.
Czy wyrzut kortyzolu może podnieść poziom glukozy?
Kortyzol rzeczywiście może podnosić poziom glukozy we krwi i to w znacznym stopniu. Wynika to bezpośrednio z jego funkcji, przecież hormon ma przygotować organizm na sytuacje wymagające szybkiej mobilizacji energii. Dlatego gdy poziom kortyzolu rośnie, wątroba zaczyna intensywnie produkować glukozę, a jednocześnie ogranicza jej magazynowanie w formie glikogenu. Mięśnie, zamiast wykorzystywać glukozę, "oszczędzają" ją dla mózgu i rozkładają własne białka na aminokwasy, które mogą posłużyć do dalszej produkcji glukozy. Tkanka tłuszczowa uwalnia glicerol i kwasy tłuszczowe, również wykorzystywane jako paliwo.
Do tego kortyzol zmniejsza wydzielanie insuliny i nasila działanie glukagonu oraz adrenaliny, tj. hormonów, które podnoszą stężenie cukru we krwi. W efekcie nawet krótkotrwały wyrzut kortyzolu (np. w stresie czy po nieprzespanej nocy) może spowodować zauważalny wzrost glikemii, a jego przewlekły nadmiar sprzyja insulinooporności i zaburzeniom gospodarki węglowodanowej.
Czy zwiększone stężenie kortyzolu może prowadzić do cukrzycy?
Żeby odpowiedzieć na to pytanie, najrozsądniej przywołać wnioski płynące z badań. Nie ulega wątpliwości, że przewlekle podwyższony kortyzol może realnie zwiększać ryzyko rozwoju cukrzycy typu 2. Jak już zostało wspomniane, hormon podnosi poziom glukozy we krwi, pobudzając wątrobę do jej produkcji i jednocześnie osłabiając działanie insuliny. Jeśli takie "poranne skoki" kortyzolu trwają miesiącami, organizm zaczyna mieć trudność z utrzymaniem prawidłowej glikemii. U osób bez cukrzycy obserwuje się wtedy wyższy poziom glukozy na czczo oraz pogorszenie pracy komórek beta trzustki, czyli tych odpowiedzialnych za produkcję insuliny. To mechanizm charakterystyczny dla stanu przedcukrzycowego.
Z kolei u osób, które już chorują na cukrzycę typu 2, wysoki kortyzol dodatkowo destabilizuje glikemię: podnosi zarówno cukier na czczo, jak i hemoglobinę glikowaną, utrudniając kontrolę choroby. Co więcej, badania długoterminowe wskazują, że osoby z "wypłaszczonym" rytmem dobowym kortyzolu: wysokimi wartościami wieczorem i słabszym porannym szczytem, częściej rozwijają zaburzenia gospodarki węglowodanowej.
W praktyce oznacza to jedno: przewlekły stres i zaburzenia osi podwzgórze-przysadka-nadnercza nie są jedynie "dodatkiem" do ryzyka metabolicznego, ale jednym z czynników, które mogą przyspieszać drogę do cukrzycy. Stabilny rytm dobowy kortyzolu (wysoki rano, niski wieczorem) - działa ochronnie. Gdy jednak ten rytm zostaje zaburzony, organizm coraz trudniej utrzymuje prawidłowy poziom glukozy, a ryzyko problemów metabolicznych wyraźnie rośnie.
Źródła:
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK538239/
Szczeklik A., Gajewski P., Interna Szczeklika, Wydawnictwo Medycyna Praktyczna, Kraków, 2023
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30623794/
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5334212/#S14
