Spis treści:
- Geny a długowieczność. Na czym polegało badanie?
- Geny w długowieczność. Najważniejsze wyniki
- Rola genów większa niż przypuszczano?
- Geny a długowieczność. Co to oznacza dla nas?
- Geny w długowieczność. Ograniczenia i przyszłość badań
Geny a długowieczność. Na czym polegało badanie?
Przez lata panowało przekonanie, że to styl życia, dieta, ruch, środowisko niemal w całości decyduje o tym, jak długo żyjemy, a geny odgrywają drugoplanową rolę. Liczne badania sugerowały, że dziedziczność długości życia sięga ok. 20-25 proc., a niektóre analizy zaniżały ten wpływ nawet do kilku procent. Najnowsza praca zespołu Bena Shenhara, opublikowana w 2026 roku na łamach Science, wywraca trochę ten obraz. Gdy naukowcy "odfiltrowali" wpływ przypadkowych zgonów i czynników środowiskowych, okazało się, że geny mogą odpowiadać nawet za połowę tego, jak długo żyjemy.
Zespół Shenhara postawił pytanie: czy dotychczasowe szacunki nie są zaniżone przez czynniki zakłócające? Kluczowym pojęciem w pracy jest tzw. śmiertelność zewnętrzna, czyli zgony wynikające z przyczyn niezwiązanych bezpośrednio z procesem starzenia, takich jak infekcje, czy wypadki.
Badacze oparli swoją analizę na połączeniu dużych baz danych bliźniąt m.in. ze Szwecji, Danii i USA oraz zaawansowanych modeli matematycznych, co pozwoliło im rozdzielić wpływ genów od wpływu środowiska. Badania bliźniąt są w genetyce szczególnie cenne, ponieważ umożliwiają porównanie osób o identycznym lub bardzo podobnym materiale genetycznym, wychowujących się w różnych warunkach. Istotnym zabiegiem tej pracy było usunięcie z danych wpływu tzw. śmiertelności zewnętrznej, czyli zgonów wynikających z przypadków, chorób zakaźnych czy czynników środowiskowych. Dzięki temu naukowcy mogli w nowy sposób oszacować, jak długo żyłby człowiek, gdyby nie umierał z przyczyn niezwiązanych bezpośrednio z biologicznym procesem starzenia.
Geny w długowieczność. Najważniejsze wyniki
Po uwzględnieniu tych poprawek okazało się, że:
- odziedziczalność długości życia wynosi około 50 proc., czyli ponad dwukrotnie więcej niż wcześniej sądzono,
- wcześniejsze wyniki były zaniżone, ponieważ dane historyczne (np. z XIX wieku) zawierały wysoki odsetek zgonów z przyczyn zewnętrznych,
- wraz ze spadkiem śmiertelności zewnętrznej (np. dzięki antybiotykom i poprawie warunków życia) rola genów w długości życia staje się bardziej widoczna.
Co więcej, poziom ~50 proc. jest porównywalny z odziedziczalnością wielu innych złożonych cech człowieka (np. wzrostu czy ciśnienia krwi), a także z wynikami badań na innych gatunkach.
Rola genów większa niż przypuszczano?
Badanie Shenhara pokazuje, że rola genów w kształtowaniu długości życia może być znacznie większa, niż dotąd przypuszczano. Jeśli nawet połowa zmienności długości życia ma podłoże genetyczne, oznacza to realną szansę na identyfikację konkretnych genów i mechanizmów biologicznych odpowiedzialnych za długowieczność. Co więcej, takie odkrycia otwierają drogę do opracowania terapii, które nie tylko leczą choroby wieku podeszłego, ale potencjalnie spowalniają sam proces starzenia. Wyniki sugerują też, że część osób może naturalnie posiadać warianty genów zapewniające ochronę przed chorobami związanymi z wiekiem, takimi jak nowotwory czy demencja, a zrozumienie tych mechanizmów może stać się niezwykle istotna do zdrowszego i dłuższego życia.
Geny a długowieczność. Co to oznacza dla nas?
Choć wynik na poziomie około 50 proc. odziedziczalności może brzmieć jak sugestia, że długość życia jest w dużej mierze "zapisana w genach", badanie w rzeczywistości nie odbiera znaczenia środowisku. Druga połowa zmienności nadal wynika z czynników takich jak styl życia (w tym dieta, aktywność fizyczna), warunki środowiskowe oraz szeroko rozumiane uwarunkowania społeczno-ekonomiczne. Oznacza to, że geny i środowisko nie konkurują ze sobą, lecz współdziałają, wpływając na długość życia w porównywalnym stopniu i wzajemnie się modyfikując.
W tym kontekście warto wspomnieć o epigenetycy, dziedzinie zajmującej się mechanizmami, które regulują aktywność genów, decydując o tym, które z nich są włączone, a które pozostają wyciszone, mimo że sama sekwencja DNA nie ulega zmianie. Jak pokazują niektóre badania, czynniki środowiskowe i styl życia w tym dieta, aktywność fizyczna czy przewlekły stres mogą realnie zmieniać wzorce epigenetyczne, wpływając na ekspresję genów związanych m.in. ze starzeniem i metabolizmem. Innymi słowy, geny nie funkcjonują samodzielnie, a ich "odczyt" jest wrażliwy na sygnały płynące z otoczenia, co sprawia, że styl życia może uruchamiać lub wyciszać biologiczne programy kluczowe dla zdrowia i długości życia.
Geny w długowieczność. Ograniczenia i przyszłość badań
Autorzy zaznaczają, że analiza opiera się głównie na populacjach europejskich, co może ograniczać jej uniwersalność.
Ponadto korekta danych z czynników zewnętrznych opiera się na modelach matematycznych, które, choć zaawansowane, zawsze niosą pewien poziom uproszczenia.
Mimo to badanie otwiera nowe kierunki w medycynie i biologii starzenia. Jeśli genetyka rzeczywiście odpowiada za połowę długości życia, to identyfikacja konkretnych genów i szlaków biologicznych może w przyszłości pozwolić nie tylko wydłużać życie, ale przede wszystkim poprawiać jego jakość.
Źródło:
Shenhar B., Pridham G., Lopes De Oliveira T., Raz N., Yang Y., Deelen J., Hägg S., Alon U. Heritability of intrinsic human life span is about 50% when confounding factors are addressed. Science. 2026. DOI: 10.1126/science.adz118.
https://weizmann.elsevierpure.com/en/publications/heritability-of-intrinsic-human-life-span-is-about-50-when-confou/
Zhang H., Yu R., Cao S., Liu X., Chen C. Exercise and nutrition as epigenetic regulators of gene expression: an exploratory scoping review with bibliometric analysis. Frontiers in Nutrition. 2026;13.
https://www.frontiersin.org/journals/nutrition/articles/10.3389/fnut.2026.1773920/full
