Spis treści:
- Jaki jest mechanizm powstawania gorączki?
- Kiedy mówi się o gorączce a kiedy o stanie podgorączkowym?
- Kiedy gorączka jest niebezpieczna?
- W jakich sytuacjach należy zbijać gorączkę?
- Czy można zbić gorączkę bez leków?
Jaki jest mechanizm powstawania gorączki?
Gorączka to nie przypadkowy wzrost temperatury, lecz świadoma, biologicznie zaprogramowana reakcja obronna organizmu. W mózgu, w strukturze zwanej podwzgórzem, znajduje się ośrodek odpowiedzialny za kontrolę temperatury ciała: swoisty regulator, który na co dzień utrzymuje ją w okolicach 37 st.C, z niewielkimi fizjologicznymi wahaniami w ciągu doby. Gdy w organizmie pojawia się infekcja, stan zapalny, czy np. proces autoimmunologiczny, układ odpornościowy uwalnia pirogeny tj. substancje, które sygnalizują podwzgórzu konieczność podniesienia docelowej temperatury.
To właśnie dlatego na początku gorączki odczuwasz dreszcze i zimno - mimo że temperatura już rośnie. Mięśnie szkieletowe zaczynają intensywnie pracować, wytwarzając ciepło, przyspiesza akcja serca, wzrasta tempo metabolizmu, organizm zatrzymuje więcej wody. Równolegle zwiększa się aktywność układu odpornościowego, w tym produkcja przeciwciał i mediatorów zapalnych. Wyższa temperatura sprzyja skuteczniejszej walce z drobnoustrojami i hamuje namnażanie części patogenów.
Kiedy mówi się o gorączce a kiedy o stanie podgorączkowym?
O gorączce mówimy wtedy, gdy temperatura ciała przekracza 38 st.C i wzrasta w sposób kontrolowany przez wspomniany już ośrodek termoregulacji w podwzgórzu. Jeśli wartości mieszczą się między około 37,1-37,9 st.C, mówi się o stanie podgorączkowym: to sygnał, że organizm reaguje, ale nie uruchomił jeszcze pełnej odpowiedzi gorączkowej.
Warto też wiedzieć, że sama gorączka ma swoje stopnie nasilenia: 38-38,5 st.C to gorączka niska, 38,5-39 st.C umiarkowana, 39-40 st.C wysoka, natomiast temperaturę powyżej 41 st.C określa się mianem hiperpireksji. Ten ostatni stan jest już niebezpieczny, ponieważ może prowadzić do zaburzeń pracy ośrodkowego układu nerwowego, uszkodzeń tkanek i utraty zdolności organizmu do samodzielnej regulacji temperatury.
Kiedy gorączka jest niebezpieczna?
Żeby odpowiedzieć na to pytanie należy mieć na względzie, że nie aż tak istotne jest to, ile stopni pokazuje termometr, ale raczej w jakim stanie jest chory. Nawet temperatura sięgająca 39-40 st.C zazwyczaj nie stanowi zagrożenia, jeśli osoba jest przytomna, reaguje na bodźce, pije płyny i nie ma dodatkowych alarmujących objawów. Niepokój powinny budzić przede wszystkim objawy towarzyszące: wysypka o charakterze krwotocznym, silny ból głowy ze sztywnością karku, zaburzenia świadomości, duszność, drgawki czy znaczne osłabienie.
Bezwzględnej pilnej pomocy wymaga sytuacja, gdy temperatura przekracza 42 st. C: wtedy istnieje realne ryzyko uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego.
Warto też pamiętać, że sposób pomiaru ma znaczenie. Temperatura mierzona pod pachą, w ustach, w uchu czy w odbycie może różnić się nawet o kilka dziesiątych stopnia. Liczy się również indywidualna ,,norma": niektórzy naturalnie mają nieco niższą lub wyższą temperaturę wyjściową. Samo wrażenie, że ktoś ,,jest bardzo ciepły", bywa mylące, ponieważ ocena za pomocą dotyku jest obarczona dużym błędem.
Oczywiście w razie wystąpienia jakichkolwiek niepokojących sygnałów należy jak najszybciej skonsultować się z lekarzem.
W jakich sytuacjach należy zbijać gorączkę?
To, że gorączka jest naturalną reakcją obronną organizmu, nie oznacza, że zawsze należy ją "przeczekać". Nie każda podwyższona temperatura wymaga natychmiastowego sięgania po lek, ale są sytuacje, w których jej obniżenie jest zasadne: nie po to, by za wszelką cenę osiągnąć temperaturę 36,6 st.C, lecz by odciążyć organizm i poprawić komfort chorego.
U zdrowej osoby dorosłej temperatury do około 38 st.C zwykle nie trzeba zbijać. Granicą, przy której najczęściej rozważa się podanie leku przeciwgorączkowego, jest 38,5-39 st.C - powyżej tej wartości metabolizm wyraźnie przyspiesza, serce bije szybciej (nawet o 10-15 uderzeń na minutę na każdy dodatkowy stopień), a układ oddechowy pracuje intensywniej. To dodatkowe obciążenie, które przy dłuższym utrzymywaniu się może prowadzić do wyczerpania.
Ponadto jeśli przy 38 st.C pojawia się silny ból głowy, mięśni czy stawów, znaczne osłabienie lub brak możliwości snu, podanie leku ma sens: odpoczynek i regeneracja są częścią leczenia. Szczególną ostrożność należy zachować u osób z chorobami serca, u seniorów, pacjentów z chorobami neurologicznymi oraz u dzieci ze skłonnością do drgawek gorączkowych. W tych grupach interwencję podejmuje się wcześniej, ponieważ wysoka temperatura może wywołać zaburzenia rytmu serca, majaczenie czy drgawki.
Nie można też zapominać o ryzyku odwodnienia. Gorączka zwiększa utratę wody przez skórę i drogi oddechowe. Jeśli chory (zwłaszcza dziecko lub osoba starsza) nie przyjmuje wystarczającej ilości płynów, obniżenie temperatury pomaga ograniczyć dalszą utratę wody.
Czy można zbić gorączkę bez leków?
Zanim odruchowo sięgniesz po tabletkę, warto na chwilę się zatrzymać. Temperatura ciała naturalnie waha się w ciągu dnia, rośnie po wysiłku fizycznym, zmienia się w zależności od fazy cyklu miesiączkowego, a nawet od miejsca pomiaru. Z tego powodu najpierw należy upewnić się, czy rzeczywiście masz do czynienia z gorączką, a nie z fizjologiczną reakcją organizmu.
Jeśli temperatura jest podwyższona z powodu infekcji, nie zawsze trzeba ją natychmiast zbijać lekami. Gorączka to element odpowiedzi immunologicznej - podniesiona temperatura utrudnia namnażanie się części wirusów i mobilizuje układ odpornościowy do działania. O ile nie przekracza niebezpiecznych wartości i jesteś w dobrej kondycji ogólnej, można spróbować metod niefarmakologicznych.
Do najprostszych należą letnie (nie lodowate) kąpiele lub prysznic: woda powinna być jedynie nieco chłodniejsza niż temperatura ciała. Zbyt zimna wywoła dreszcze, które paradoksalnie podniosą temperaturę jeszcze bardziej. Alternatywą są chłodne okłady przykładane punktowo, np. na czoło, kark czy pachwiny, warto je zmieniać co kilkanaście minut. Równie istotne jest nawadnianie: gorączka przyspiesza utratę wody przez skórę i oddech, dlatego organizm potrzebuje większej ilości płynów. Ciepłe napoje z miodem, napary malinowe czy lekkie buliony nie ,,leczą" samej gorączki, ale wspierają nawodnienie i poprawiają samopoczucie.
Jeżeli jednak gorączka przekracza bezpieczne wartości, nie ustępuje przez kilka dni, wyraźnie ogranicza funkcjonowanie albo dotyczy osoby z chorobami przewlekłymi, seniora czy małego dziecka, wówczas sięgnięcie po leki przeciwgorączkowe, takie jak paracetamol czy ibuprofen, staje się rozsądną i uzasadnioną decyzją. W takiej sytuacji nie chodzi już o ,,hartowanie organizmu", lecz o odciążenie go i zapobieganie powikłaniom.
Źródła:
- https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK562334/
- https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0304394018307225?via%3Dihub
