Spis treści:
- Żywność ultraprzetworzona: nowe "papierosy XXI wieku"?
- Jak UPF przypomina papierosy?
- Uzależnienie od jedzenia? To realne
- Regulacje a zdrowie publiczne
Żywność ultraprzetworzona: nowe "papierosy XXI wieku"?
Żywność ultraprzetworzona (UPF) jest dziś wszechobecna, dostępna w każdym sklepie, "pod ręką" i niemal dla każdego. Z roku na rok pojawia się jej coraz więcej, a Polacy coraz chętniej sięgają po gotowe przekąski, kolorowe napoje gazowane czy fast-foody. Niestety, nie wszyscy zdają sobie sprawę, jakie konsekwencje niesie regularne, wieloletnie spożywanie słodyczy, słonych przekąsek, słodzonych płatków śniadaniowych i innych produktów przemysłowych.
Dla wielu stają się one niemal artykułami pierwszej potrzeby, obowiązkowymi elementami zakupowego koszyka. Problem dotyczy nie tylko dorosłych, ale także dzieci, które wciąż częściej dorastają w otoczeniu żywności ultraprzetworzonej. Dane z sieci i raporty dietetyków alarmują: każdego roku spożywamy ogromne ilości produktów, które mogą negatywnie wpływać na zdrowie.
Eksperci od lat przestrzegają przed nadmiernym spożywaniem przetworzonych produktów. Regularne spożywanie żywności przemysłowej o długim składzie chemicznym może prowadzić do poważnych problemów zdrowotnych, w tym:
- nadwagi i otyłości,
- cukrzycy typu 2,
- depresji,
- nowotworów,
- a w konsekwencji - przedwczesnej śmierci.
Świadomość zagrożeń związanych z żywnością wysokoprzetworzoną jest kluczowa, im wcześniej wprowadzimy zmiany w diecie, tym większe szanse na długie i zdrowe życie.
Żywność ultraprzetworzona od dawna była krytykowana ze względu na ich negatywny wpływ na zdrowie. Teraz naukowcy z Harvardu, Uniwersytetu Michigan i Uniwersytetu Duke'a sugerują, że być może powinna być ona traktowana podobnie jak papierosy. Ich wnioski opublikowano 3 lutego w czasopiśmie Milbank Quarterly.
Jak UPF przypomina papierosy?
Autorzy raportu podkreślają podobieństwa między produkcją żywności ultraprzetworzonej a wyrobów tytoniowych. W obu przypadkach produkty są projektowane tak, aby precyzyjnie "dawkować" bodźce, takie jak smak, tekstura czy szybkość oddziaływania na organizm, które aktywują układy nagrody w mózgu.
Badacze zwracają również uwagę na rolę marketingu. Określenia takie jak "light", "bez cukru" czy "niskotłuszczowe" uznają za przykład tzw. health washingu, czyli działań sugerujących prozdrowotny charakter produktów, które mogą opóźniać wprowadzanie regulacji. Ich zdaniem przypomina to kampanie reklamowe filtrów papierosowych z lat 50., przedstawianych jako rozwiązanie chroniące zdrowie, choć w rzeczywistości przynosiły one niewielkie korzyści.
Uzależnienie od jedzenia? To realne
Prof. Ashley Gearhardt z Uniwersytetu Michigan, psycholog kliniczna specjalizująca się w uzależnieniach, opisuje pacjentów, którzy odczuwają "kompulsywną potrzebę" spożywania UPF. - Czuję się uzależniony od tego, mam na to ochotę, kiedyś paliłam papierosy, teraz mam ten sam nawyk z napojami gazowanymi i pączkami. Wiem, że to mnie zabija; chcę rzucić, ale nie mogę - tłumaczyła Gearhardt.
Dr Githinji Gitahi, dyrektor wykonawczy Amref Health Africa, podkreśla, że problem ten szczególnie silnie dotyka krajów rozwijających się. W jego ocenie w wielu regionach Afryki rosnąca dostępność żywności ultraprzetworzonej, w połączeniu ze słabymi regulacjami dotyczącymi szkodliwych produktów, prowadzi do wzrostu chorób niezakaźnych i tworzy, jak zaznacza, "możliwe do uniknięcia obciążenie dla systemów opieki zdrowotnej".
Regulacje a zdrowie publiczne
Badacze podkreślają, że choć jedzenie jest niezbędne do życia, trudność w unikaniu UPF czyni interwencje publiczne jeszcze bardziej koniecznymi. Sugerują, że strategię ograniczania szkód z UPF można oprzeć na doświadczeniach w walce z rynkiem tytoniu:
- ograniczenia marketingowe,
- interwencje systemowe,
- przesunięcie odpowiedzialności z jednostki na przemysł.
Choć dyskusja nad UPF budzi kontrowersje, coraz więcej danych wskazuje, że społeczeństwo potrzebuje ochrony przed tymi produktami, a nie jedynie edukacji jednostki. Regulacje żywności ultraprzetworzonej mogą być kolejnym krokiem w historii zdrowia publicznego, podobnie jak zakazy palenia w miejscach publicznych czy tzw. podatek cukrowy.
Źródła:
Gearhardt, A. N., Brownell, K. D., & Brandt, A. M. (2026). From tobacco to ultraprocessed food: How industry engineering fuels the epidemic of preventable disease. Milbank Quarterly, 104(1), 0202. https://www.milbank.org/quarterly/articles/from-tobacco-to-ultraprocessed-food-how-industry-engineering-fuels-the-epidemic-of-preventable-disease/? [dostęp 07.02.2026]
https://www.theguardian.com/global-development/2026/feb/03/public-health-ultra-processed-foods-regulation-cigarettes-addiction-nutrition? [dostęp 07.02.2026]
