Spis treści:
- Skąd się bierze obrzęk?
- Obrzęki nóg a choroby krążenia
- Obrzęki nóg a choroby nerek
- Jakie badania pomagają odróżnić przyczynę obrzęków?
- Kiedy trzeba pilnie zgłosić się do lekarza?
Skąd się bierze obrzęk?
Obrzęk powstaje wtedy, gdy płyn z naczyń krwionośnych przenika do tkanek i zaczyna się w nich gromadzić. Może to wynikać ze zbyt wysokiego ciśnienia w żyłach, zatrzymywania sodu i wody w organizmie, spadku poziomu albuminy we krwi oraz zwiększonej przepuszczalności naczyń. To, który z tych mechanizmów dominuje, często wskazuje na przyczynę problemu.
Obrzęki nóg a choroby krążenia
Problemy z układem krążenia są najczęstszą przyczyną obrzęków kończyn dolnych. Dwie typowe przyczyny to przewlekła niewydolność żylna i niewydolność serca.
W przypadku przewlekłej niewydolności żylnej krew zalega w żyłach nóg, co powoduje wzrost ciśnienia i przesączanie płynu do tkanek. Charakterystyczne objawy to uczucie ciężkich nóg, obrzęki nasilające się wieczorem, widoczne żylaki oraz poprawa po odpoczynku z nogami uniesionymi do góry. Do objawów można również zaliczyć bolesne kurcze łydek nasilające się zwłaszcza nocą, świąd skóry oraz ból podudzi.
W niewydolności serca krew nie jest pompowana przez serce wystarczająco skutecznie, co prowadzi do jej zastoju w żyłach. Oprócz charakterystycznych obrzęków kończyn dolnych, zwłaszcza stóp i kostek, występują również takie objawy jak duszność, szybkie męczenie się, kołatanie serca oraz szybki przyrost masy ciała. Mogą pojawić się także wydłużony czas regeneracji po wysiłku, zadyszka przy schylaniu się, bladość i schłodzenie skóry kończyn oraz wzmożona potliwość.
Obrzęki nóg a choroby nerek
Nerki regulują gospodarkę wodno-elektrolitową organizmu. Gdy przestają działać prawidłowo, organizm zatrzymuje wodę i sód, co prowadzi do uogólnionych obrzęków. W organizmie gromadzą się również substancje, które w normalnych warunkach zdrowe nerki usuwają. Substancje te nazywane są toksynami mocznicowymi i zaburzają pracę wielu narządów.
Cechy sugerujące nerkową przyczynę obrzęków to między innymi:
- obrzęki nie tylko nóg, ale również twarzy i powiek, nasilające się zwłaszcza rano,
- pieniący się mocz świadczący o utracie białka,
- zmniejszona ilość oddawanego moczu,
- nadciśnienie tętnicze.
W chorobach nerek obrzęki widoczne są szczególnie rano, ale mogą utrzymywać się przez cały dzień i nie są zależne od pozycji ciała, którą przyjmuje pacjent.
Jakie badania pomagają odróżnić przyczynę obrzęków?
Lekarz zwykle zaczyna od wywiadu z pacjentem i badania fizykalnego, jednak kluczowe dla odróżnienia przyczyny obrzęków są badania laboratoryjne i obrazowe, które zleca.
Badania krwi
Podstawowy pakiet badań krwi, które może zlecić lekarz w diagnostyce przyczyn obrzęków, obejmuje:
- kreatyninę z szacowanym eGFR, które umożliwiają ocenę pracy nerek,
- mocznik, którego stężenie wzrasta w niewydolności nerek,
- elektrolity, głównie sód i potas,
- białko całkowite i albuminę, których niski poziom może wskazywać na nerkową przyczynę obrzęków,
- NT-proBNP, będący markerem niewydolności serca.
Badanie moczu
Badanie moczu to jedno z najważniejszych badań w ocenie pracy nerek. Lekarz ocenia obecność białka, krwiomoczu lub krwinkomoczu, ciężar właściwy moczu oraz osad moczu.
Badania obrazowe
Jednym z podstawowych badań obrazowych jest USG Doppler kończyn dolnych, które pozwala wykryć zaburzenia przepływu krwi, niewydolność zastawek, zakrzepicę żylną czy zwężenia tętnic. Oprócz tego lekarz może zlecić echo serca, dzięki któremu oceni pracę serca, frakcję wyrzutową oraz ewentualną obecność wad zastawek. Ponadto pacjentowi może zostać zlecone USG nerek, pomagające wykryć nieprawidłowości w ich budowie i funkcjonowaniu.
Badania pomocnicze
Oprócz badań podstawowych lekarz może zlecić także:
- EKG,
- RTG klatki piersiowej,
- USG jamy brzusznej,
- dobową zbiórkę moczu,
- diagnostykę hormonalną (np. ocenę pracy tarczycy),
- testy w kierunku chorób autoimmunologicznych.
Kiedy trzeba pilnie zgłosić się do lekarza?
Nie każdy obrzęk jest groźny dla życia, ale pilna konsultacja jest konieczna, jeśli obrzęk pojawił się nagle i jest jednostronny, towarzyszy mu ból i zaczerwienienie, występuje duszność i/lub ból w klatce piersiowej, obrzęki szybko narastają lub pojawiają się u osób ze stwierdzoną chorobą serca, żył albo nerek.
Obrzęki nóg to objaw, którego nie należy lekceważyć. Jeśli nasilają się wieczorem i towarzyszą im żylaki, duszność czy męczliwość, częściej wskazują na problemy z krążeniem. Gdy pojawiają się rano, wraz z obrzękami twarzy, białkomoczem lub nadciśnieniem, bardziej prawdopodobna jest przyczyna nerkowa. Rozstrzygające znaczenie mają jednak badania: analiza krwi i moczu oraz badania obrazowe. Tylko dzięki nim lekarz może szybko ustalić przyczynę i wdrożyć odpowiednie leczenie.
Źródła:
Praca zbiorowa, Interna Szczeklika 2023, Medycyna Praktyczna, Kraków 2023
https://www.mp.pl/pacjent/objawy/175407,obrzek-jakie-sa-rodzaje-obrzekow-i-w-jakim-przypadku-nalezy-zglosic-sie-do-lekarza
https://www.mp.pl/interna/chapter/B16.II.2.19.1
https://www.mp.pl/pacjent/nefrologia/choroby/chorobyudoroslych/51919,przewlekla-niewydolnosc-nerek
https://www.mp.pl/pacjent/nefrologia/choroby/chorobyudoroslych/51929,zespol-nerczycowy
https://pulsmedycyny.pl/kadry/lekarze/dr-zielinski-obrzeki-konczyn-dolnych-moga-byc-wskaznikiem-wielu-groznych-schorzen/
