Spis treści:
- Poranek może ujawnić problem
- Nagłe splątanie i utrata orientacji
- Niewyraźna mowa, krzywy uśmiech lub słabsza ręka
- Silne zawroty głowy i nagła utrata równowagi
- Najważniejsza jest nagła zmiana
Poranek może ujawnić problem
Po przebudzeniu wykonujemy zwykle te same czynności: wstajemy z łóżka, idziemy do łazienki, rozmawiamy z bliskimi i przygotowujemy śniadanie. Wtedy łatwo dostrzec odstępstwo od codziennego zachowania. Senior, który poprzedniego wieczoru funkcjonował normalnie, rano może mieć problem z rozpoznaniem pomieszczenia, utrzymaniem kubka, wypowiedzeniem zdania albo przejściem kilku kroków.
Niektóre ostre zaburzenia, zwłaszcza udar, mogą rozpocząć się podczas snu, a ich skutki zostają zauważone dopiero po obudzeniu. Dlatego nie wolno z góry zakładać, że senior musi się tylko rozruszać, napić kawy lub dłużej odpocząć. Nawet objawy, które po kilku minutach słabną, powinny zostać potraktowane poważnie.
Nagłe splątanie i utrata orientacji
Pierwszym sygnałem alarmowym jest gwałtowna zmiana sposobu myślenia. Senior może nie wiedzieć, gdzie się znajduje, pomylić dzień z nocą, nie rozpoznać bliskiej osoby albo odpowiadać zupełnie nieadekwatnie do pytania. Czasem wielokrotnie powtarza te same zdania, nie potrafi wykonać prostego polecenia lub zaczyna mówić chaotycznie.
Takiego zachowania nie należy automatycznie tłumaczyć demencją. Choroby otępienne rozwijają się najczęściej stopniowo, natomiast nagłe splątanie jest zmianą ostrą. Może towarzyszyć udarowi lub przemijającemu niedokrwieniu mózgu, ale także infekcji, odwodnieniu, zaburzeniom poziomu glukozy, działaniu leków czy niedotlenieniu. Gwałtowna dezorientacja wymaga więc pilnej oceny medycznej.
Można zapytać seniora, jak się nazywa, gdzie się znajduje i jaki jest dzień. Taki domowy sprawdzian nie służy jednak do stawiania diagnozy. Najważniejsze jest porównanie zachowania z codziennym funkcjonowaniem. Nagła zmiana jest znacznie bardziej niepokojąca niż pojedyncze zapomniane słowo czy chwilowy problem z przypomnieniem sobie nazwiska.
Niewyraźna mowa, krzywy uśmiech lub słabsza ręka
Drugi sygnał może ujawnić się podczas pierwszej porannej rozmowy. Senior mówi bełkotliwie, nie może znaleźć prostych słów, układa nielogiczne zdania albo nie rozumie kierowanych do niego poleceń. Niekiedy próbuje odpowiedzieć, ale język i mięśnie twarzy przestają go słuchać.
W takiej sytuacji warto poprosić osobę starszą o uśmiech i podniesienie obu rąk. Opadający kącik ust, asymetria twarzy, niemożność utrzymania jednej ręki w górze, nagłe drętwienie lub osłabienie jednej strony ciała to klasyczne objawy udaru. Alarmujące są również niespodziewane zaburzenia widzenia, wyjątkowo silny ból głowy oraz trudności z rozumieniem mowy.
Nie należy czekać, aż dolegliwości miną. Nawet jeśli po kilku minutach senior zacznie mówić wyraźniej albo odzyska siłę w ręce, nadal potrzebuje pilnej pomocy. Przemijające objawy mogą oznaczać TIA, czyli krótkotrwałe niedokrwienie mózgu, nazywane potocznie miniudarem. Taki epizod bywa ostrzeżeniem przed pełnoobjawowym udarem.
Trzeba natychmiast zadzwonić pod numer 112 lub 999 i zanotować godzinę, o której objawy zostały zauważone. Nie należy samodzielnie podawać choremu leków, jedzenia ani napojów, ponieważ może mieć zaburzenia połykania. Nie wolno też czekać na otwarcie przychodni ani próbować rozchodzić osłabienia.
Silne zawroty głowy i nagła utrata równowagi
Trzeci objaw często ujawnia się podczas wstawania z łóżka. Senior próbuje stanąć i nagle się zatacza, musi chwycić mebla, nie potrafi iść prosto albo upada. Może opisywać wirowanie pokoju, podwójne widzenie, nudności, osłabienie lub wrażenie, że nogi nie wykonują jego poleceń.
Poranne zawroty głowy mają wiele możliwych przyczyn. U osób starszych często odpowiada za nie spadek ciśnienia po zmianie pozycji, odwodnienie, leki moczopędne lub preparaty stosowane na nadciśnienie. Powodem może być także niski poziom cukru, niedokrwistość albo zaburzenia błędnika. Krótkie zakręcenie w głowie po zbyt szybkim wstaniu nie przesądza więc o chorobie mózgu.
Czujność trzeba jednak zwiększyć, gdy utrata równowagi pojawia się nagle, jest wyjątkowo silna albo towarzyszą jej problemy z mową, widzeniem, drętwienie, asymetria twarzy, jednostronne osłabienie, silny ból głowy czy wymioty. Taki zestaw objawów może wskazywać na udar obejmujący obszary mózgu odpowiedzialne za koordynację i poruszanie się.
Nie wolno wtedy prowadzić seniora do łazienki ani pozwalać mu samodzielnie chodzić. Należy posadzić lub ułożyć go w bezpiecznej pozycji, zabezpieczyć przed upadkiem i wezwać pogotowie.
Najważniejsza jest nagła zmiana
Rodzina często uspokaja się stwierdzeniem: "to normalne w tym wieku" albo "rano każdy jest trochę nieprzytomny". Starzenie się nie wyjaśnia jednak nagłego bełkotu, opadniętej ręki, gwałtownej dezorientacji czy utraty możliwości chodzenia. Najważniejsze pytanie brzmi: czy objaw pojawił się nagle i czy zachowanie seniora wyraźnie różni się od codziennego?
Jeżeli zmiany narastają przez tygodnie - pogarsza się pamięć, chód staje się drobniejszy, pojawia się drżenie ręki, sztywność mięśni lub coraz częstsze potknięcia - należy umówić konsultację u lekarza rodzinnego albo neurologa. Takie symptomy również mogą wskazywać na rozwijające się choroby układu nerwowego, ale zazwyczaj nie wymagają wezwania karetki, o ile nie pojawiły się nagle.
Przy podejrzeniu udaru nie należy natomiast obserwować chorego przez kilka godzin. Liczy się czas, ponieważ szybka diagnostyka zwiększa szansę na zastosowanie właściwego leczenia i ograniczenie uszkodzenia mózgu. Rano warto więc spojrzeć na seniora uważniej: posłuchać, jak mówi, sprawdzić, czy porusza obiema rękami i czy pewnie stoi. Te trzy krótkie obserwacje mogą pomóc rozpoznać zagrożenie, zanim stan zdrowia się pogorszy.
