Spis treści:
- Czym jest Listeria monocytogenes?
- Listeria monocytogenes. Jak dochodzi do zakażenia?
- Objawy i przebieg listeriozy
- Dlaczego Listeria monocytogenes jest niebezpieczna?
- Leczenie listeriozy
- Listeria monocytogenes. Jak ograniczyć ryzyko zakażenia?
Czym jest Listeria monocytogenes?
Listeria monocytogenes to bakteria o wyjątkowych właściwościach adaptacyjnych, zdolna do przetrwania i namnażania w warunkach chłodniczych. Choć listerioza w Polsce występuje rzadko, jej inwazyjna postać wiąże się z wysokim ryzykiem powikłań, a nawet zgonu.
Kluczowe znaczenie ma profilaktyka żywieniowa, w tym właściwa obróbka termiczna, unikanie niepasteryzowanych produktów oraz przestrzeganie zasad higieny żywności. W świetle badań naukowych to właśnie kontrola jakości żywności i świadome wybory konsumenckie stanowią najskuteczniejszą ochronę przed zakażeniem.
Listeria monocytogenes to Gram-dodatnia bakteria. Występuje w glebie, ściekach, wodach powierzchniowych oraz na roślinach. Może kolonizować przewód pokarmowy zwierząt gospodarskich, dlatego bywa obecna w surowym mięsie, rybach oraz w niepasteryzowanych produktach mlecznych.
Zobacz również:
Listeria monocytogenes. Jak dochodzi do zakażenia?
Choroba wywoływana przez tę bakterię to listerioza to rzadka w Polsce, lecz potencjalnie ciężka infekcja bakteryjna. Do zakażenia dochodzi przede wszystkim drogą pokarmową, poprzez spożycie skażonej żywności lub wody niezdatnej do picia.
Szczególną cechą tej bakterii jest zdolność namnażania się w niskich temperaturach, nawet w warunkach chłodniczych. Z tego powodu określa się ją mianem "bakterii lodówkowej". To zjawisko ma istotne znaczenie w kontekście bezpieczeństwa żywności, ponieważ przechowywanie produktów w lodówce nie eliminuje ryzyka namnażania patogenu.
Do infekcji najczęściej dochodzi po spożyciu:
- nieumytych lub zanieczyszczonych warzyw i owoców,
- niepasteryzowanych produktów mlecznych (np. mleka, serów miękkich),
- surowego lub niedogotowanego mięsa i ryb.
Bakteria może również występować w naturalnych zbiornikach wodnych i glebie, dlatego spożywanie niezdatnej do picia wody oraz kąpiele w nieprzystosowanych akwenach zwiększają ryzyko kontaktu z patogenem.
Po przedostaniu się do przewodu pokarmowego bakteria może przeniknąć przez barierę jelitową do krwiobiegu. U części osób dochodzi do rozsiewu zakażenia i zajęcia ośrodkowego układu nerwowego, co stanowi stan zagrożenia życia.
Zobacz również:
Objawy i przebieg listeriozy
Przebieg kliniczny listeriozy jest silnie uzależniony od sprawności układu odpornościowego.
U osób z silnym układem odpornościowym zakażenie często ma przebieg bezobjawowy lub łagodny (mówi się wtedy o "listeriozie nieinwazyjnej". Objawy mogą przypominać grypę żołądkowo-jelitową i obejmują:
- gorączkę,
- biegunkę,
- nudności i wymioty,
- dreszcze,
- bóle mięśniowe.
Objawy te zazwyczaj utrzymują się kilka dni i ustępują samoistnie.
Znacznie groźniejszy przebieg obserwuje się u osób z obniżoną odpornością (seniorzy, pacjenci onkologiczni, osoby z cukrzycą), a także u kobiet w ciąży (tzw. "listerioza inwazyjna"). W tych grupach bakteria może powodować:
- sepsę,
- zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych,
- zapalenie mózgu.
Dlaczego Listeria monocytogenes jest niebezpieczna?
Z naukowego punktu widzenia niebezpieczeństwo tej bakterii wynika z kilku cech:
- Zdolność namnażania się w niskiej temperaturze - może rozwijać się w lodówce.
- Wysoka odporność środowiskowa - przetrwanie w glebie i wodzie.
- Inwazyjność - zdolność do przekraczania bariery jelitowej, łożyskowej i bariery krew-mózg.
- Wysoka śmiertelność postaci inwazyjnej.
Leczenie listeriozy
Listerioza jest chorobą bakteryjną, którą można skutecznie leczyć, pod warunkiem wczesnego rozpoznania i szybkiego wdrożenia terapii. Kluczowe znaczenie ma tu czujność kliniczna, zwłaszcza u osób z grup podwyższonego ryzyka, kobiet w ciąży, seniorów oraz pacjentów z obniżoną odpornością.
W przypadku postaci inwazyjnej, takiej jak sepsa czy zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, standardem leczenia jest antybiotykoterapia dożylna, prowadzona w warunkach szpitalnych. Odpowiednio dobrane antybiotyki pozwalają zahamować namnażanie bakterii i ograniczyć ryzyko poważnych powikłań neurologicznych oraz ogólnoustrojowych.
Szczególne znaczenie ma szybkie rozpoczęcie leczenia u kobiet w ciąży. Wczesne podanie antybiotyków znacząco zmniejsza ryzyko transmisji zakażenia na płód oraz rozwoju ciężkich powikłań u noworodka. Dlatego każda kobieta w ciąży z objawami infekcji i podejrzeniem ekspozycji na skażoną żywność powinna niezwłocznie skonsultować się z lekarzem.
W łagodnych, nieinwazyjnych postaciach choroby u osób zdrowych leczenie bywa objawowe, jednak decyzję terapeutyczną zawsze powinien podejmować lekarz na podstawie obrazu klinicznego i wyników badań.
Listeria monocytogenes. Jak ograniczyć ryzyko zakażenia?
Bakteria Listeria monocytogenes jest wrażliwa na wysoką temperaturę, ginie w procesie pasteryzacji oraz podczas prawidłowego gotowania. Odpowiednia obróbka termiczna żywności stanowi więc podstawową i najskuteczniejszą metodę ograniczania ryzyka zakażenia.
Zasady profilaktyki listeriozy są zgodne z ogólnymi rekomendacjami dotyczącymi zapobiegania chorobom przenoszonym drogą pokarmową. Kluczowe znaczenie ma świadome i bezpieczne postępowanie z żywnością, zarówno na etapie przygotowywania posiłków, jak i ich przechowywania.
World Health Organization (WHO) rekomenduje pięć podstawowych zasad bezpiecznej żywności:
- Utrzymuj czystość, regularnie myj ręce, powierzchnie kuchenne i sprzęty mające kontakt z żywnością.
- Oddzielaj żywność surową od ugotowanej, unikaj krzyżowego zanieczyszczenia, szczególnie między surowym mięsem a produktami gotowymi do spożycia.
- Dokładnie gotuj - podgrzewaj potrawy do temperatury powyżej 70°C, zwłaszcza mięso, ryby i dania gotowe.
- Przechowuj żywność w bezpiecznej temperaturze, produkty wymagające chłodzenia trzymaj w lodówce, pamiętając jednak, że listeria może namnażać się także w niskich temperaturach, dlatego nie należy przekraczać terminów przydatności do spożycia.
- Używaj bezpiecznej wody i surowców, spożywaj wyłącznie wodę zdatną do picia i wybieraj produkty pochodzące ze sprawdzonych źródeł.
Szczególną ostrożność powinny zachować kobiety w ciąży, osoby starsze oraz pacjenci z obniżoną odpornością, w ich przypadku nawet niewielka liczba bakterii może prowadzić do ciężkiego przebiegu choroby.
Źródła:
Swaminathan B., Gerner-Smidt P. (2007). The epidemiology of human listeriosis. Clinical Microbiology Reviews. [https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1286457907001876 - dostęp 20.02.2026]
WHO (World Health Organization). (2018). Listeriosis - Fact Sheet. [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/listeriosis - dostęp 20.02.2026]
