Spis treści:
- To nie jest kwestia wyglądu, a zdrowia
- Set point (punkt nastawczy) - co to takiego?
- Teoria set point, czyli dlaczego organizm dąży do utrzymania stałej masy ciała?
- Czy set point jest niezmienny?
- Dlaczego "diety cud" zawodzą?
To nie jest kwestia wyglądu, a zdrowia
Według definicji WHO otyłość to nieprawidłowe lub nadmierne nagromadzenie tłuszczu wpływające niekorzystnie na stan zdrowia.
Ministerstwo Zdrowia podkreśla, że otyłość jest chorobą przewlekłą o złożonych przyczynach, wymagającą diagnostyki i terapii. Nie jest to kwestia wyglądu ani chwilowego przyrostu masy ciała. To stan, który znacząco zwiększa m.in. ryzyko cukrzycy typu 2, chorób sercowo naczyniowych, nadciśnienia, zwyrodnień stawów czy niektórych nowotworów.
Set point (punkt nastawczy) - co to takiego?
Teoria punktu nastawczego jest związana z pojęciem homeostazy, czyli zdolności organizmu do utrzymywania równowagi wewnętrznej. Zakłada ona, że organizm posiada biologicznie "zaprogramowany" zakres masy ciała lub ilości tkanki tłuszczowej, do którego stale dąży.
W celu utrzymania tej równowagi uruchamiane są mechanizmy kompensacyjne, które przeciwdziałają zarówno utracie, jak i przyrostowi masy ciała.
Już w 1953 roku Kennedy zaproponował teorię regulacji zapasów tłuszczu w organizmie. W 1982 roku William Bennett i Joel Gurin rozwinęli tę koncepcję, tworząc teorię punktu nastawczego.
Badania pokazują, że ponad 80 proc. osób po redukcji masy ciała odzyskuje utracone kilogramy. Teoria set-point może tłumaczyć to zjawisko.
Po utracie masy ciała organizm uruchamia mechanizmy obronne:
- zwiększa apetyt,
- zmienia poziom hormonów sytości i głodu,
- nasila preferencję do produktów wysokokalorycznych,
- spowalnia metabolizm bardziej, niż wynikałoby to wyłącznie z utraty tkanki tłuszczowej.
Celem tych procesów jest przywrócenie wcześniejszej masy ciała.
Co istotne, organizm znacznie silniej broni się przed utratą wagi niż przed jej wzrostem. Prawdopodobnie ma to podłoże ewolucyjne - zdolność magazynowania tłuszczu zwiększała szanse przetrwania podczas okresów głodu.
Autorzy podkreślają jednak, że teoria punktu nastawczego nadal pozostaje teorią, ponieważ nie wszystkie mechanizmy molekularne zostały dokładnie poznane. Ponadto punkt nastawczy może zmieniać się w ciągu życia pod wpływem:
- ciąży,
- menopauzy,
- starzenia się,
- chorób,
- środowiska sprzyjającego otyłości.
Większość ludzi nie posiada jednego stałego punktu nastawczego, lecz kilka różnych punktów, na różnych etapach życia.
Teoria set point, czyli dlaczego organizm dąży do utrzymania stałej masy ciała?
Kluczową rolę odgrywa mózg, a szczególnie podwzgórze - struktura kontrolująca głód i sytość. Organizm odbiera sygnały hormonalne, takie jak leptyna czy grelina, które informują o ilości zgromadzonej tkanki tłuszczowej. Kiedy chudniemy, poziom leptyny spada. Mózg interpretuje to jako zagrożenie i uruchamia alarm: "brakuje energii, trzeba jeść".
Problem w tym, że ewolucja przygotowała człowieka bardziej na głód niż na nadmiar jedzenia. Przez tysiące lat organizm miał chronić nas przed śmiercią z niedożywienia, a nie przed fast foodami i siedzącym trybem życia. Dlatego mechanizmy zapobiegające utracie wagi są silniejsze niż te chroniące przed tyciem.
Czy set point jest niezmienny?
Naukowcy podkreślają, że teoria set point nie jest jeszcze w pełni wyjaśniona. Coraz częściej mówi się raczej o "zakresie" masy ciała niż jednej konkretnej liczbie. Na ten biologiczny punkt wpływają geny, styl życia, stres, sen, hormony, a nawet środowisko, w którym dorastamy.
Istnieją też sytuacje, które mogą ten punkt przesuwać. Badania sugerują, że operacyjne leczenie otyłości (np. chirurgiczne zmniejszanie żołądka), może zmieniać mechanizmy regulujące apetyt i sytość, dzięki czemu organizm łatwiej akceptuje niższą masę ciała.
Podobne pytania pojawiają się dziś wokół leków z grupy GLP-1, takich jak semaglutyd. Część badaczy przypuszcza, że mogą one czasowo "oszukiwać" mechanizmy set point, zmniejszając głód i ułatwiając utrzymanie redukcji masy ciała.
Uważa się, że tzw. set point masy ciała kształtuje się już we wczesnym okresie życia i przez wiele lat pozostaje względnie stabilny. Może jednak ulegać zmianom pod wpływem istotnych czynników biologicznych i środowiskowych, takich jak ciąża i okres poporodowy, menopauza, naturalny proces starzenia, choroby metaboliczne, a także długotrwała ekspozycja na środowisko sprzyjające rozwojowi otyłości, na przykład dietę wysokokaloryczną i niski poziom aktywności fizycznej.
Kiedy organizm próbuje wrócić do swojej "wyjściowej" masy ciała, uruchamia szereg mechanizmów kompensacyjnych, które utrudniają utrzymanie redukcji wagi. Dochodzi wówczas do zwiększenia odczuwania głodu, obniżenia podstawowej przemiany materii oraz osłabienia sygnałów sytości po posiłkach. W praktyce oznacza to, że organizm nie tylko "domaga się" większej ilości jedzenia, ale również efektywniej oszczędza energię, co stanowi istotne wyzwanie w długoterminowej terapii otyłości.
Zobacz również:
Dlaczego "diety cud" zawodzą?
Restrykcyjne diety często kończą się efektem jo-jo właśnie dlatego, że organizm odbiera je jako okres zagrożenia. Im bardziej drastyczne ograniczenie kalorii, tym silniejsza może być biologiczna odpowiedź obronna: większy apetyt, zmęczenie i spowolnienie metabolizmu.
To oczywiście nie oznacza jednak, że redukcja masy ciała jest niemożliwa. Współczesna medycyna coraz wyraźniej traktuje otyłość jako chorobę przewlekłą, wymagającą długofalowego leczenia, a nie krótkiej "diety". Kluczowe okazują się trwałe zmiany stylu życia, aktywność fizyczna, sen, wsparcie psychologiczne oraz, w wybranych przypadkach, leczenie farmakologiczne lub chirurgiczne.
Źródła:
- Ganipisetti V. M., Bollimunta P., Obesity and Set-Point Theory, StatPearls [Internet], Last Update: April 25, 2023. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/books/NBK592402/?
- Ganipisetti V. M., Bollimunta P., Obesity and Set-Point Theory, w: StatPearls [Internet], National Library of Medicine (NCBI Bookshelf), updated 25 April 2023. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/books/NBK592402/?
- Farias M. M., Cuevas A. M., Rodriguez F., Set-Point Theory and Obesity, "Metabolic Syndrome and Related Disorders", vol. 9, nr 2, 2011 https://journals.sagepub.com/doi/10.1089/met.2010.0090?
