Spis treści:
- Objawy tężyczki utajonej
- Przyczyny płynących z ciała reakcji
- Trudności diagnostyczne
- Diagnostyka nie tylko ciała
- Leczenie tężyczki utajonej
- Zarządzanie objawami i profilaktyka
Tężyczka utajona nie jest nazwą konkretnego schorzenia, a raczej zespołu objawów, które wynikają ze zwiększonej pobudliwości nerwowo-mięśniowej. Między innymi ze względu na trudności diagnostyczne i kraj pochodzenia specjalisty czy badania, wspomniane objawy mogą nosić różne nazwy, np. "spazmofilia" czy "zespół nadpobudliwości nerwowo-mięśniowej". W Polsce ważne jest rozróżnienie tężyczki jawnej i utajone ponieważ pomimo podobnej nazwy i częściowo pokrywających się objawów, diagnostyka i leczenie mogą się różnić. Sam przebieg tężyczki jawnej bywa również o wiele bardziej dramatyczny, z omdleniami i silnym skurczem krtani włącznie.
Objawy tężyczki utajonej
Na forach poświęconych tężyczce utajonej często można natrafić na następujące zdanie, rzucane w formie żartu, ale mające w sobie wiele prawdy: "nie ma lepiej przebadanych pacjentów niż ci, którzy cierpią na tężyczkę utajoną". To często prawda, ponieważ nie dość, że jej objawy są różnorodne i mało charakterystyczne dla jednego schorzenia, to jeszcze ich nasilenie może się zmieniać dosłownie z dnia na dzień. Do tych najbardziej charakterystycznych należą: mrowienie i drętwienie twarzy, zwłaszcza wokół ust oraz palców rąk i nóg, skurcze i bolesność mięśni, globus w gardle (uczucie, że w gardle jest przeszkoda, która uniemożliwia przełykanie lub swobodne oddychanie), spłycenie i przyspieszenie oddychania, uczucie nierównego bicia serca, zaburzenia koncentracji, przewlekłe zmęczenie.
W trakcie ataku, kiedy dochodzi jeszcze komponenta lękowa, pacjenci zgłaszają szybkie bicie serca, znaczne skoki ciśnienia, duszność, zawroty głowy, niestabilny chód, uczucie silnego niepokoju, czyli objawy charakterystyczne dla napadów paniki.
Z powodu tak różnych objawów osoby cierpiące na tężyczkę często latami chodzą od specjalisty do specjalisty szukając przyczyn swoich dolegliwości. Kardiolodzy zlecają badania holterem EKG i ciśnieniowym, neurolodzy rezonanse głowy, czynnościowe RTG szyi czy błędnika, endokrynolodzy oznaczają poziom wapnia i magnezu we krwi. Kłopot w tym, że najczęściej taka diagnostyka nie przynosi odpowiedzi, bo wyniki są "w normie".
Przyczyny płynących z ciała reakcji
Za nieprzyjemne i trudne do wyjaśnienia objawy odpowiada, oczywiście upraszczając, zwiększona pobudliwość błon komórkowych neuronów i włókien mięśniowych. W przypadku tężyczki utajonej najczęstszym powodem jest spadek poziomu magnezu lub zasadowica (wzrost pH krwi), np. związana z hiperwentylacją, czyli nadmierną wentylacją płuc. Do tych stanów najczęściej dochodzi podczas sytuacji stresowych lub napadów lęku panicznego, intensywnego wysiłku fizycznego, nadużywania alkoholu czy kawy. Za niedobór magnezu może zaś odpowiadać szereg czynników, od niedoborów w diecie, przez choroby układu pokarmowego (np. celiakia, choroba Leśniowskiego-Crohna, stany zapalne błony śluzowej żołądka), przewlekłe stosowanie niektórych leków, np. inhibitorów pompy protonowej (stosowanych np. w leczeniu wrzodów czy pomocniczo podczas eradykacjai bakterii helicobacter pylori) czy środków moczopędnych, do życia w przewlekłym stresie, a co za tym idzie - częste wyrzuty hormonów stresu do krwi.
Bardzo rzadką przyczyną przewlekłego niedoboru magnezu może być również zespół Gitelmana, czyli choroba nerek, manifestująca się, m.in., nadmierną utratą z organizmu potasu i magnezu, a jej objawy bywają podobne do samej tężyczki utajonej.
Trudności diagnostyczne
Choć za objawy tężyczki utajonej w dużej mierze odpowiadają niedobory magnezu, niestety trudno je potwierdzić wykonując klasyczne badanie krwi - a to dlatego, że magnez w większości magazynowany jest wewnątrz komórek. To oznacza, że jego poziom w surowicy krwi może pozostawać w normie, ale jego rzeczywisty poziom w organizmie będzie niski. Znacznie dokładniejszym badaniem jest oznaczanie poziomu magnezu w erytrocytach, choć nadal nie jest ono wykonywane rutynowo, a często dopiero jako potwierdzenie diagnozy (badanie to można wykonać zarówno na NFZ, jak i prywatnie - kosz to około 120 złotych).
Pomocnym badaniem jest również dobowa zbiórka moczu celem oznaczenia dobowego wydalania magnezu - to badanie najczęściej przeprowadza się na oddziałach szpitalnych, ale również można wykonać je prywatnie.
Obecnie uważanym za najdokładniejsze badanie w kierunku tężyczki jest próba ischemiczno-hiperwentylacyjna, zwana również "tężyczkową", będąca odmianą badania EMG. Można je wykonać ambulatoryjnie, a przeprowadzaniem próby zajmuje się specjalista z zakresu neurologii. Najpierw pacjentowi zakłada się na ramię opaskę uciskową, co wywołuje stan przejściowego niedokrwienia, oraz prowokuje hiperwentylację (lekarz instruuje, jak należy wtedy oddychać). Następnie za pomocą cienkiej igły, wbijanej do mięśnia, rejestruje się jego aktywność eklektyczną. Wynik podaje się jako "ujemny" (nie stwierdza się istnienia tężyczki) albo "dodatni".
Choć w literaturze można znaleźć zastrzeżenia do samej próby, wskazując na to, że ma ograniczoną czułość i może wskazywać na fałszywe wyniki (np. w jednym z badań klinicznych pacjenci, którzy mieli potwierdzony laboratoryjnie właściwy poziom magnezu we krwi również otrzymali dodatni wynik badania) na chwilę obecną nie dysponujemy innym, czulszym badaniem.
Część specjalistów, zwłaszcza neurologów, podczas diagnostyki przeprowadza również badania przedmiotowe, koncentrują się na prowokowaniu wystąpienia objawu Chvostka (po puknięciu młoteczkiem w okolicy żuchwy powinien nastąpić skurcz mięśni twarzy) i Trousseau (to skurcz ręki nazywany "ręką położnika", wywoływany przez uciskanie przedramienia mankietem). Ponieważ jednak w literaturze można przeczytać, że oba objawy mogą wystąpić u osób zdrowych, oraz nie wystąpić u osób faktycznie chorych, nie są uznawane za jakkolwiek rozstrzygające.
Diagnostyka nie tylko ciała
Ponieważ objawy tężyczki mogą imitować napady lęku panicznego, wywoływać go lub zaostrzać, w procesie diagnostycznym ważne jest przeprowadzenie konsultacji z lekarzem psychiatrą. Specjalista może wykluczyć lub potwierdzić istnienie zaburzeń lękowych (ale uwaga - ich obecność nie wyklucza współwystępowania tężyczki utajonej!), a także innych schorzeń prezentujących podobne do tężyczki objawy, jak np. fibromialgia.
Leczenie tężyczki utajonej
Leczenie tężyczki utajonej opiera się zazwyczaj na dwóch filarach. Pierwszym jest farmakoterapia w postaci regularnej suplementacji wysokimi dawkami magnezu (dawkę dobiera lekarz, ale zazwyczaj to od 300 do 600 mg jonów magnezu na dobę). Szczególnie zaleca się stosowanie łatwiej przyswajalnych form organicznych, takich jak cytrynian, mleczan i diglycnian, często z dodatkiem witaminy B6, która ułatwia wchłanianie się magnezu do tkanek.
Ponieważ związek tężyczki utajonej i stresu jest bardzo dobrze udokumentowany, na ogół pacjentom zaleca się również psychoterapię, na której mogą zdobyć narzędzia umożliwiające im konstruktywne radzenie sobie z napięciem, takie jak techniki oddechowe (oddech pudełkowy, oddychanie przeponowe, metoda 4-7-8), progresywna relaksacja mięśni Jacobsona, trening autogenny Schulza, elementy medytacji z mindfulness. W przypadku współistnienia zaburzeń lękowych, psychiatra może również zdecydować o włączeniu leków z grupy SSRI, SNRI czy spowalniających bicie serca.
Współpraca ze specjalistą z zakresu zdrowia psychicznego jest szczególnie ważna w przypadku pacjentów, którzy cierpią z powodu zaburzeń lekowych, napadów paniki, agorafobii (strach przed opuszczaniem "bezpiecznego miejsca", niechęć do przebywania w tłumie). Czas poszukiwania diagnozy, zbywanie, składanie objawów wyłącznie na karb zaburzeń psychicznych mogą doprowadzić do przekonania o istnieniu poważnej choroby (zaburzenia lękowe na tle zdrowotnych, dawniej nazywane hipochondrią), wycofywania się z życia zawodowego lub towarzyskiego, spadkiem nastroju z depresją włącznie. Żeby przerwać to "błędne koło" często potrzebna jest, prócz suplementacji, edukacja psychologiczna - specjalista tłumaczy pacjentowi, jakie czynniki mogą wywołać napady i uczy go radzić sobie z nimi zanim rozwiną się do napadu paniki.
Zarządzanie objawami i profilaktyka
Część specjalistów jest zdania, że nadmierna pobudliwość nerwowo-mięśniowa może być uwarunkowana genetycznie, więc osoby, u których raz rozpoznano tężyczkę, mogę mieć tendencje do nawrotu objawów. Z tego powodu zachęca się do profilaktyki, która jest związana ze stałym przyjmowaniem magnezu oraz zarządzaniem stresem, np. przez ćwiczenia oddechowe, ruch (joga, Pilates, tai-chi) i regularny sen.
Źródła:
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17660621/
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9857756/
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3295212/
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/9340190/
