Spis treści:
- To najczęstsza przyczyna zgonów na całym świecie
- Palenie tytoniu to wciąż największe zagrożenie
- Alkohol - ryzyko wzrasta nawet przy niewielkim spożyciu
- Zanieczyszczenie powietrza - coraz większy problem
- Inne modyfikowalne czynniki ryzyka
- Profilaktyka zmniejsza ryzyko. Takie działania mają wpływ na zdrowie
- Nowotwory to współczesne wyzwanie medycyny
To najczęstsza przyczyna zgonów na całym świecie
W 2023 roku odnotowano 18,5 miliona nowych przypadków zachorowań na raka i 10,4 miliona zgonów w 204 krajach. Prawie co szósty zgon na świecie był spowodowany rakiem. W badaniu Global Burden of Disease 2023 Cancer wykazano, że dwie trzecie tych zgonów miało miejsce w krajach o niskich i średnich dochodach, co pokazuje, że tam, gdzie jest mały dostęp do badań przesiewowych i zaawansowanej diagnostyki, tam ryzyko zachorowania i zgonu na chorobę nowotworową wzrasta.
Naukowcy z Global Burden od Disease wykaali także, że ponad 40 proc. zgonów osób, które zostały objęte badaniem, było spowodowane nowotworem, który został wywołany przez czynnik modyfikowalny. Jakie to czynniki?
Palenie tytoniu to wciąż największe zagrożenie
Nie ma wątpliwości, że palenie tytoniu to najważniejszy pojedynczy czynnik ryzyka nowotworów. Dym tytoniowy zawiera tysiące substancji rakotwórczych, które uszkadzają DNA i prowadzą do mutacji sprzyjających rozwojowi raka.
W przypadku raka płuca szacuje się, że aż 85-90 proc. zachorowań wiąże się z aktywnym paleniem, a ryzyko zgonu z powodu tego nowotworu u palaczy jest kilkadziesiąt razy wyższe niż u niepalących.
Palenie wpływa jednak nie tylko na płuca - zwiększa ryzyko nowotworów krtani, jamy ustnej, przełyku, pęcherza, trzustki oraz wielu innych narządów. Co więcej, współwystępowanie palenia i innych szkodliwych zachowań, jak intensywne spożycie alkoholu, potęguje efekt rakotwórczy.
Alkohol - ryzyko wzrasta nawet przy niewielkim spożyciu
Choć często postrzegany jako element stylu życia, alkohol jest klasyfikowany przez Międzynarodową Agencję Badań nad Rakiem (IARC) jako substancja rakotwórcza grupy 1, czyli tak samo jak tytoń. Spożywanie alkoholu zwiększa ryzyko przynajmniej siedmiu typów nowotworów, w tym raka jamy ustnej, gardła, przełyku, wątroby, jelita grubego oraz piersi u kobiet.
Kluczowe jest to, że nie istnieje "bezpieczna dawka alkoholu" pod względem ryzyka nowotworowego - nawet niewielkie ilości mogą podnosić ryzyko zachorowania.
Alkohol działa poprzez kilka mechanizmów: uszkadza DNA w komórkach poprzez metabolit acetaldehyd, wywołuje stres oksydacyjny i zaburza równowagę hormonalną.
Zanieczyszczenie powietrza - coraz większy problem
Warto zauważyć, że rak nie dotyka jedynie osób prowadzących niezdrowy styl życia. Coraz więcej badań wskazuje, że czynniki środowiskowe, takie jak zanieczyszczenie powietrza, również znacząco podnoszą ryzyko nowotworów, w szczególności raka płuca. Nawet u osób nigdy niepalących obserwuje się wzrost zachorowań, który jest związany z ekspozycją na drobne cząsteczki pyłów zawieszonych i inne toksyny obecne w miejskim powietrzu.
Badania molekularne pokazują, że zanieczyszczenia są powiązane z mutacjami w genach istotnych dla kontroli podziałów komórkowych (np. TP53), podobnie jak w przypadku dymu tytoniowego.
Inne modyfikowalne czynniki ryzyka
Oprócz palenia, alkoholu i zanieczyszczenia powietrza, naukowcy identyfikują także inne istotne czynniki, które można modyfikować:
- nieprawidłowa dieta i otyłość - nadmierna masa ciała i dieta bogata w przetworzone produkty zwiększają ryzyko raka jelita grubego, piersi i trzustki.
- szkodliwe środowisko pracy - ekspozycja na azbest, benzen czy inne toksyczne substancje jest certyfikowanym czynnikiem rakotwórczym.
- zbyt mała aktywność fizyczna - regularny ruch jest czynnikiem ochronnym, zmniejszającym ryzyko wielu nowotworów. Do tej pory udokumentowano, że regularna aktywność fizyczna zmniejsza ryzyko zachorowania na raka jelita grubego, raka piersi, macicy, płuc oraz prostaty.
Profilaktyka zmniejsza ryzyko. Takie działania mają wpływ na zdrowie
Choć ryzyko nowotworów nigdy nie jest zerowe, dostępna wiedza naukowa pokazuje, że dużą część zachorowań można zapobiec poprzez zmianę stylu życia i działania systemowe. Najbardziej efektywne strategie to przede wszystkim rzucenie palenia i znaczne ograniczenie spożycia alkoholu.
To, co równie łatwo zmienić w codziennym życiu, to ruch. Zwiększenie dziennej dawki aktywności fizycznej nie tylko zmniejszy ryzyko raka, ale poprawi też nastrój, korzystnie wpłynie na zdrowie psychiczne, pozwoli utrzymać prawidłową masę ciała.
Na jakość powietrza wpływa wiele czynników i w pojedynkę nie mamy możliwości dokonać zmian (chyba, że zmienić miejsce zamieszkania), dlatego warto śledzić komunikaty związane z zanieczyszczeniem powietrza i stosować się do zasad w kontekście panującego smogu. Dobrym rozwiązaniem może być zakup oczyszczacza powietrza do domu.
Nowotwory to współczesne wyzwanie medycyny
Nowotwory stanowią poważne wyzwanie zdrowotne XXI wieku, ale w dużej mierze nie są nieuniknione. Naukowcy szacują, że dziesiątki milionów przypadków nowotworów mogłyby zostać uniknięte, gdyby ludzie na całym świecie ograniczyli ekspozycję na modyfikowalne czynniki ryzyka.
Co to tak naprawdę oznacza? Że profilaktyka zdrowotna powinna być priorytetem - zarówno na poziomie jednostki, jak i polityki publicznej. Lepsza edukacja, dostęp do programów antynikotynowych, promowanie aktywności fizycznej oraz ograniczanie zanieczyszczeń to działania, które mogą przynieść realne korzyści dla zdrowia społeczeństwa.
