Spis treści:
- Wpływ tkanki tłuszczowej na pracę mózgu
- Nie tylko kilogramy. Liczy się to, gdzie organizm odkłada tłuszcz
- Tłuszcz trzewny odgrywa kluczową rolę
- Luka wieku mózgu - oszacowano biologiczny wiek narządu
- Pamięć, myślenie i funkcje wykonawcze
- Czy tłuszcz na nogach działa inaczej?
- Kluczowy jest skład ciała, nie samo BMI
- Tłuszcz trzewny jako możliwy wskaźnik ryzyka
Wpływ tkanki tłuszczowej na pracę mózgu
Coraz więcej badań wskazuje na to, że dwie osoby o takim samym BMI czy podobnej masie ciała mogą mieć inne ryzyko zdrowotne, związane z chorobami - i to nie tylko metabolicznymi.
Wskaźnik BMI uwzględnia jedynie masę ciała i wzrost, ale nie pozwala określić, ile w organizmie jest tkanki tłuszczowej, ile mięśni ani gdzie tak naprawdę odkłada się tłuszcz. Nie odróżnia też tkanki tłuszczowej znajdującej się pod skórą od tej, która otacza narządy wewnętrzne.
To ważne, ponieważ różne "magazyny" tłuszczu nie są biologicznie identyczne. Tkanka tłuszczowa nie jest jedynie biernym zapasem energii, bowiem wytwarza ona liczne substancje wpływające m.in. na metabolizm, stan zapalny i pracę całego organizmu.
Naukowcy, których praca została opublikowana w czasopiśmie Nature Mental Health, postanowili sprawdzić, czy ilość tłuszczu w określonych częściach ciała wiąże się z różnicami w budowie i funkcjonowaniu mózgu. Wyniki sugerują, że związek między tkanką tłuszczową a mózgiem jest bardziej złożony, niż mogłoby wynikać z samego BMI.
Zobacz również:
Nie tylko kilogramy. Liczy się to, gdzie organizm odkłada tłuszcz
W badaniu wykorzystano dane z brytyjskiego projektu UK Biobank. Analizą objęto 18 tysięcy osób, a średni wiek badanych wynosił 62,5 roku.
Naukowcy oceniali zawartość tkanki tłuszczowej w różnych obszarach ciała: w ramionach, nogach i tułowiu.
Osobno analizowano też ilość tkanki tłuszczowej trzewnej, czyli tej znajdującej się głęboko w jamie brzusznej, wokół narządów wewnętrznych. Do pomiarów wykorzystano metodę DXA, pozwalającą dokładniej ocenić skład i rozmieszczenie tkanek niż zwykłe ważenie.
Następnie dane dotyczące tkanki tłuszczowej zestawiono z wynikami badań mózgu wykonanych za pomocą rezonansu magnetycznego. Analizowano m.in.:
- objętość i grubość wybranych obszarów mózgu,
- powierzchnię kory mózgowej,
- połączenia funkcjonalne między różnymi obszarami,
- właściwości mikrostruktury istoty białej,
- wyniki testów oceniających pamięć, szybkość przetwarzania informacji, rozumowanie i funkcje wykonawcze.
W analizach brano pod uwagę m.in. wiek, płeć, poziom wykształcenia, aktywność fizyczną, palenie papierosów, spożywanie alkoholu oraz wskaźniki zdrowia metabolicznego. Co ważne - naukowcy starali się oddzielić wpływ rozmieszczenia tkanki tłuszczowej od wpływu ogólnej masy ciała mierzonej BMI.
Tłuszcz trzewny odgrywa kluczową rolę
Wyniki pokazały, że tkanka tłuszczowa zgromadzona w różnych częściach ciała wiązała się z odmiennymi wzorcami zmian w mózgu. Nie oznacza to, że jeden obszar ciała jest całkowicie "bezpieczny", a inny zawsze szkodliwy.
Najbardziej niekorzystne związki zaobserwowano w przypadku tłuszczu trzewnego. Większa ilość tej tkanki była powiązana z wyraźnymi różnicami w strukturze mózgu oraz powiązano ją ze zmianami dotyczącymi istoty białej.
Tłuszcz trzewny wykazywał również najsilniejsze związki z tzw. przyspieszonym starzeniem się wybranych systemów mózgowych i gorszymi wynikami w testach poznawczych.
Istota biała pełni w mózgu rolę sieci komunikacyjnej. Tworzą ją przede wszystkim włókna nerwowe, które umożliwiają przekazywanie informacji między różnymi obszarami. W analizach dotyczących tłuszczu trzewnego naukowcy zauważyli zależności wskazujące na mniej korzystne właściwości mikrostruktury istoty białej, m.in. niższą gęstość wypustek komórek nerwowych i większą zawartość wolnej wody w niektórych obszarach.
Luka wieku mózgu - oszacowano biologiczny wiek narządu
Jednym z ciekawszych elementów badania była analiza tzw. luki wieku mózgu, określanej skrótem BAG, od angielskiego brain age gap. Naukowcy wykorzystali dane z badań obrazowych (rezonansu magnetycznego), aby oszacować biologiczny "wiek" różnych systemów mózgowych.
Jeśli przewidywany wiek mózgu był wyższy niż rzeczywisty wiek danej osoby, mogło to sugerować, że określone cechy mózgu przypominają wzorzec obserwowany u osób starszych.
Analizy wykazały, że zmiany związane z rozmieszczeniem tkanki tłuszczowej dotyczyły przede wszystkim kilku ważnych systemów mózgowych. Były wśród nich:
- sieć sensomotoryczna, związana m.in. z odbieraniem bodźców i kontrolą ruchu;
- układ limbiczny, odgrywający istotną rolę w emocjach, pamięci i przetwarzaniu nagrody;
- sieć stanu domyślnego, aktywna m.in. podczas odpoczynku, myślenia o sobie, wspominania i wewnętrznych rozważań;
- układy podkorowe, móżdżkowe i pnia mózgu, związane z wieloma podstawowymi procesami, w tym regulacją funkcji organizmu i kontrolą ruchu.
W przypadku tłuszczu trzewnego zależności dotyczące "wieku mózgu" były szczególnie wyraźne. Wyższa ilość tłuszczu wokół narządów wiązała się z mniej korzystnym obrazem starzenia niektórych systemów korowych.
Zobacz również:
Pamięć, myślenie i funkcje wykonawcze
Badacze sprawdzili również, czy obserwowane różnice w mózgu mogą być powiązane z funkcjami poznawczymi. Uczestnicy wykonywali zadania oceniające m.in. pamięć, szybkość reakcji, zdolność rozwiązywania problemów oraz funkcje wykonawcze.
Do funkcji wykonawczych zalicza się m.in. planowanie, kontrolowanie uwagi, elastyczne dostosowywanie się do zmieniających się warunków oraz organizowanie działań. Są one potrzebne w wielu codziennych sytuacjach - od planowania obowiązków po podejmowanie decyzji.
Analizy sugerowały, że "wiek" sieci sensomotorycznej, limbicznej i sieci stanu domyślnego był powiązany z rozmieszczeniem tkanki tłuszczowej i z wynikami testów poznawczych. Najsilniejsze zależności dotyczyły tłuszczu trzewnego. Zależności obserwowano w takich obszarach jak: rozumowanie, pamięć, szybkość przetwarzania informacji i funkcje wykonawcze.
Czy tłuszcz na nogach działa inaczej?
Wyniki dotyczące tkanki tłuszczowej w nogach były bardziej złożone. Wcześniejsze badania sugerowały, że tłuszcz odkładający się w dolnych partiach ciała może w niektórych sytuacjach wiązać się z korzystniejszym profilem metabolicznym niż nadmiar tłuszczu w okolicy brzucha. Może mieć to związek m.in. z większą wrażliwością na insulinę i mniejszym nasileniem ogólnoustrojowego stanu zapalnego.
W najnowszym badaniu okazało się jednak, że tłuszcz w nogach nie do końca jest korzystny dla pracy mózgu. Gromadzenie się tłuszczu w kończynach, często dodatkowo połączone z utratą masy mięśniowej, może wpływać na zdrowie mózgu poprzez mechanizmy takie jak: zaburzona funkcja mitochondriów, mniejszy metabolizm energetyczny, a nawet zwiększony stres oksydacyjny.
Kluczowy jest skład ciała, nie samo BMI
Wyniki badania nie oznaczają, że BMI należy całkowicie porzucić. To prosty, tani i łatwo dostępny wskaźnik, który może być pomocny w ocenie ryzyka zdrowotnego na poziomie populacji.
Problem polega na tym, że BMI nie informuje o składzie ciała. Dwie osoby mogą mieć taki sam wynik, ale różnić się ilością mięśni, poziomem tkanki tłuszczowej i jej rozmieszczeniem. Z tego powodu coraz częściej zwraca się uwagę również na obwód talii, stosunek obwodu talii do wzrostu oraz dokładniejsze metody oceny składu ciała.
Badanie pokazuje, że rozmieszczenie tkanki tłuszczowej może dostarczać dodatkowych informacji, których nie widać w samym BMI. Po uwzględnieniu wpływu ogólnej masy ciała nadal obserwowano specyficzne zależności między tłuszczem w poszczególnych częściach ciała a wybranymi cechami mózgu.
Tłuszcz trzewny jako możliwy wskaźnik ryzyka
Nowe badanie to jasne podkreślenie, że znaczenie może mieć nie tylko całkowita ilość tkanki tłuszczowej, ale także jej rozmieszczenie.
Tłuszcz trzewny okazał się najsilniej powiązany z pogorszeniem m.in. funkcji poznawczych, ale nie dowodzi to, że jest bezpośrednią przyczyną pogorszenia pamięci czy przyspieszonego starzenia mózgu.
"Tłuszcz w różnych częściach ciała wyznacza zupełnie inne trajektorie zmian w mózgu, których nie da się wykryć wyłącznie na podstawie masy ciała lub BMI. Nasz model analityczny wyraźnie pokazuje, jak tłuszcz w różnych obszarach powoduje zróżnicowane uszkodzenia układów mózgowych. Co istotne, otyłość regionalna jest interwencyjnym i modyfikowalnym czynnikiem ryzyka zdrowotnego. Redukcja tłuszczu trzewnego poprzez ukierunkowane interwencje w stylu życia może otworzyć nowe ścieżki dla proaktywnej profilaktyki i leczenia chorób neurodegeneracyjnych" - powiedziała prof. Anqi Qiu, pracująca na Wydziale Technologii Medycznych i Informatyki Uniwersytetu PolyU, dyrektorka Centrum Badań nad Zdrowiem Psychicznym i stypendystka Global STEM Scholar.
Wyniki pokazują przede wszystkim, że BMI może nie wystarczać do pełnej oceny ryzyka. W przyszłości dokładniejsza analiza składu ciała i rozmieszczenia tkanki tłuszczowej może pomóc lepiej identyfikować osoby szczególnie narażone na problemy metaboliczne, naczyniowe i poznawcze.
Źródła:
- https://www.polyu.edu.hk/media/media-releases/2026/0723_polyu-research-reveals-fat-distribution-as-key-to-brain-health/
- https://www.nature.com/articles/s44220-025-00501-8
