Spis treści:
- Czym są markery nowotworowe?
- Antygen karcynoembrionalny (CEA)
- Antygen nowotworowy 125 (CA 125)
- Alfa-fetoproteina (AFP)
- Antygen nowotworowy 15-3 (CA 15-3)
- Swoisty antygen sterczowy (PSA)
- Antygen nowotworowy 19-9 (CA 19-9)
- Markery nowotworowe - jak przygotować się do badania?
Czym są markery nowotworowe?
Markery nowotworowe to różne substancje, takie jak białka, antygeny, hormony czy enzymy, których obecność lub zwiększony poziom w organizmie sugeruje rozwój choroby nowotworowej. Mogą pojawić się we krwi, moczu, tkankach czy też płynie mózgowo-rdzeniowym i występują zarówno w warunkach patologicznych, jak i prawidłowych, jednak u zdrowych osób w znacznie mniejszych stężeniach lub tylko na niektórych etapach rozwoju, np. w życiu płodowym. Z tego względu warto podkreślić, że podwyższone markery nowotworowe nie w każdym przypadku świadczą o raku.
Oprócz istotnej roli w procesie diagnozowania chorób onkologicznych markery rakowe są niezwykle pomocne w monitorowaniu skuteczności terapii, ocenie stopnia zaawansowania nowotworu oraz wykrywaniu ewentualnych przerzutów. Wskaźniki te są też wykorzystywane w badaniach przesiewowych, dzięki czemu niektóre choroby wykrywane są we wczesnym stadium, a co za tym idzie prawdopodobieństwo wyleczenia wzrasta.
Antygen karcynoembrionalny (CEA)
Antygen karcynoembrionalny lub inaczej rakowo-płodowy to marker, którego stężenie podwyższone jest typowo w przebiegu raka jelita grubego, ale może wskazywać również na: raka żołądka, trzustki, pęcherza moczowego, piersi. Oprócz chorób nowotworowych zwiększony poziom tej substancji we krwi obserwuje się także u osób z alkoholową marskością wątroby czy wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego. Fizjologicznie CEA jest wytwarzany podczas życia płodowego, jednak jego produkcja ustępuje praktycznie całkowicie po urodzeniu.
Zobacz również:
Antygen nowotworowy 125 (CA 125)
Ten marker nowotworowy jest wykorzystywany głównie w diagnostyce raka jajnika, ponieważ jego stężenie wzrasta nawet u 80 proc. kobiet z tym nowotworem. Zwiększony poziom CA 125 może też niekiedy świadczyć o raku płuca oraz stanach zapalnych w obrębie miednicy mniejszej. Oznaczenie tego markera służy również monitorowaniu stanu zdrowia w trakcie leczenia chemio- i radioterapią.
Alfa-fetoproteina (AFP)
Alfa-fetoproteina to białko produkowane przez komórki wątroby na etapie życia płodowego. W życiu pozapłodowym poziom AFP fizjologicznie wzrasta podczas ciąży, natomiast patologiczne podwyższenie stężenia tego markera następuje w przebiegu raka wątroby oraz nowotworów jąder innych niż nasieniaki.
Antygen nowotworowy 15-3 (CA 15-3)
Antygen nowotworowy 15-3 to wskaźnik stosowany w diagnostyce i monitorowaniu stanu pacjentek z rakiem piersi. Podwyższone stężenie tego markera obserwuje się u kobiet, u których stwierdzono przerzuty do innych narządów wewnętrznych.
Swoisty antygen sterczowy (PSA)
PSA to enzym wytwarzany zarówno przez zdrowe komórki gruczołu krokowego (prostaty), jak i komórki objęte procesem nowotworowym, co oznacza, że może on być obecny u zdrowych i chorych mężczyzn. W diagnostyce raka prostaty stosuje się oznaczanie wolnego PSA we krwi oraz obliczanie jego stosunku do całkowitego stężenia tego antygenu. Niższy procent wolnego PSA obserwuje się u chorych na złośliwego raka gruczołu krokowego, natomiast wyższy u pacjentów z niezłośliwymi gruczolakami.
Antygen nowotworowy 19-9 (CA 19-9)
Marker CA 19-9 najczęściej wykorzystuje się w diagnostyce nowotworów układu pokarmowego, a w szczególności raka trzustki i pęcherzyka żółciowego. Oznaczenie tego antygenu daje również możliwość oceny stopnia zaawansowania procesu nowotworowego oraz przerzutów do narządów odległych.
Markery nowotworowe - jak przygotować się do badania?
Przygotowanie do oznaczenia markerów nowotworowych zależy od rodzaju przeprowadzanego badania i pobieranej próbki. W przypadku badań z krwi i moczu warto przede wszystkim zadbać o ogólny stan zdrowia, ponieważ każda infekcja, przeziębienie czy gorączka może wpłynąć na rzetelność wyniku. Ponadto nie powinno się spożywać alkoholu na ok. 2-3 dni przed planowanym badaniem. Warto jednak wiedzieć, że tego typu badania nie wymagają od pacjenta bycia na czczo, a więc można się na nie zgłosić po posiłku.
Przed oznaczeniem PSA, czyli swoistego antygenu sterczowego, należy powstrzymać się od stosunków płciowych, unikać jazdy na rowerze czy długotrwałego pozostawania w pozycji siedzącej.
Źródła:
Dembińska-Kieć A., Naskalski J.W., Solnica B., Diagnostyka laboratoryjna z elementami biochemii klinicznej, Wydawnictwo Edra Urban & Partner, Wrocław 2021.
Deptała A., Onkologia w praktyce, PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2023.
CZYTAJ TAKŻE:
Próby wątrobowe. Mądry lekarz zleci to badanie każdemu, kto bierze leki i pije alkohol
Tomografia płuc może uratować życie. Jakie choroby wykrywa i czy przysługuje na NFZ?
Mija 10 lat od "efektu Angeliny". Onkochirurg: wiele zmieniło się w kwestii raka piersi
